रामः, पुरुषसिंहः, सौमित्रिम् उवाच—“त्वया मया सह धर्मः कृतः; अधुना त्वया वैदेह्याः रक्षणे साहाय्यम् कर्तव्यम्।” ततः, राघवः सौमित्रिम् पुनः सम्बोधयन् अवदत्—“अद्य अहम् जलस्य समीपे शय्यां करिष्यामि; एषा मम रोचते, यद्यपि बहुविधाः वनाश्रमाः सन्ति।” एवमुक्त्वा राघवः सुमन्त्रं च सम्बोधयन् अवदत्—“हे सौम्य, अश्वेषु सदा जागरूकः भव।” सुमन्त्रः, सूर्यास्ते अश्वान् निगृह्य, तेषां पुष्कलम् आहारम् दत्तवान्, समीपस्थः च अभवत्। शुभां सन्ध्योपासना कृत्वा, रात्रिं आगतम् दृष्ट्वा, सारथिः रामस्य शय्यां सौमित्रिणा सह सम्पादितवान्। तमसायाः तटे पत्रैः आवृतां शय्यां दृष्ट्वा, रामः सीतया सौमित्रिणा च सह तत्र शयानः अभवत्। रामः श्रान्तः सीतया सह शयाने, सौमित्रिः रामस्य गुणान् सारथेः प्रति कथयितुम् आरभत्। सौमित्रिः तां रात्रिं जागरूकः तिष्ठन्, तमसायाः तटे सारथेः प्रति रामस्य गुणान् कथयन्, सूर्यस्योदयम् अपश्यत्। तमसायाः दूरस्थे तटे, गवां समूहैः आकुले, रामः तत्र ताम् रात्रिं स्वजनैः सह व्यतीतवान्। उत्तिष्ठन् रामः, स्वजनान् दृष्ट्वा, सौमित्रिणम् शुभलक्षणयुक्तं भ्रातरम् उवाच—“पश्य सौमित्रे, नगरवासिनः स्वगृहाणि विस्मृत्य, वृक्षाणां अधः आश्रयम् कृत्वा, केवलम् अस्माकं चिन्तयन्ति।” नगरजनाः यथा व्रतम् अनुत्तीर्य अस्मान् अनुवर्तन्ते, तथा ते प्राणान् त्यक्त्वा अपि संकल्पं न त्यजेयुः। यावत् ते निद्रायाः वशे सन्ति, तावत् वयं शीघ्रं रथम् आरोह्य निर्भयम् मार्गम् गच्छेम। इक्ष्वाकुनगरस्य भक्तजनाः वृक्षाणां अधः आश्रयम् अन्विष्य, निद्रां न कुर्युः। नगरजनाः स्वकृतदुःखात् मुक्ताः कर्तव्याः, न तु अस्माभिः पुनः दुःखिताः। तदा लक्ष्मणः धर्मवत् स्थितं रामम् उवाच—“सर्वं यथावत्; शीघ्रं रथम् आरोहाम।” रामः ततः सारथिम् उवाच—“रथम् शीघ्रं योजय; अहम् वनं गच्छामि; शीघ्रं प्रस्थितः भव, हे सुमन्त्र।” सारथिः शीघ्रं उत्तमाः अश्वान् योजयित्वा, रामाय अञ्जलिं कृत्वा निवेदितवान्—“रथः युक्तः अस्ति, वीर्यवान् राजन्; सीतया लक्ष्मणेन च सह शीघ्रं आरोह। सर्वं शुभं भवतु।” रामः स्वजनैः सह रथम् आरोह्य, सीतया लक्ष्मणेन च सह तमसां तीव्रगतां नद्यां तीरम् अतीत्य, महतीं निर्भयां मार्गम् अगच्छत्। ततः रामः नगरजनान् भ्रमयितुं सारथिम् उवाच—“रथम् उत्तरदिशं नय, हे सारथे, गच्छ।” किञ्चित् शीघ्रं गत्वा, पुनः रथम् प्रत्यानय, यथा नगरजनाः मार्गम् न जानन्ति; सावधानं कुरु। रामस्य वचनं श्रुत्वा, सारथिः तथा कृतवान्, पुनः रामाय रथम् निवेदितवान्। ततः रघुसुतौ सीतया सह युक्तं रथम् आरोह्य, सारथिः मार्गम् आश्रमाय प्रावर्तयत्। ततः दशरथात्मजः सारथिसहितः, रथम् उत्तरदिशं स्थापयित्वा, शुभानि निमित्तानि दृष्ट्वा, वनं प्रस्थितवान्। अथ वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे सप्तचत्वारिंशत्तमः सर्गः आरभ्यते। रात्रिः याते, नगरजनाः रामविहीनाः शोकात् स्थिराः अभवन्, तेषां हृदयानि भग्नानि। अश्रुभिः आकुलाः, पुनः पुनः पश्यन्तः, तं रामम् द्रष्टुं न शेकुः। शोकग्रस्तमुखाः, तं बुधम् विहाय, दयालवः पण्डिताः विलापवाक्यानि ऊचुः। “धिक् तां निद्रां यः मनः हरति! अद्य वयं रामम् विशालवक्षसम् दीर्घबाहुम् न पश्यामः। कथम् रामः महाबाहुः सत्यप्रतिज्ञः स्वजनान् त्यक्त्वा तपस्वी अभवत्? यः सदा पितरं पुत्रानिव रक्षति, स रघुवंशश्रेष्ठः कथम् अस्मान् विहाय वनम् गतः? इह एव वयं प्राणान्तम् कुर्याम्, वा महाप्रस्थानम्; रामविहीनाः जीवने किम् प्रयोजनम्? बहुशुष्कानि काष्ठानि सन्ति; वयं सर्वे चिता निर्माय तत्र प्रविशेम, अथवा—किम् वदेम महाबाहुम् अक्रोधम् मधुरवाचम्? कथम् वयं वदेम ‘राघवः अस्माभिः नीतः’? अयोध्या नगरी राघवविहीना वयं दृष्ट्वा शून्या दुःखिता स्त्रीबालवृद्धैः पूरिता भविष्यति। वीर्यवन्तम् महात्मानम् तं गत्वा, विहीनाः सन्तः, कथम् पुनः तां नगरिं पश्येम? एवं बाहून्निमित्त्य, ते जनाः बहुविधं विलप्य, दुःखेन गोवत्सविहीनाः गाः इव अभवन्। ततः मार्गम् अनुगम्य, किञ्चित् गत्वा, मार्गभ्रंशात् महतीं निराशां प्राप्तवन्तः।