रामः तदा सौमित्रिणा सह सीतया च तमसा नदीतीरं प्राप्तः स्वजनवियोगदुःखेन मनसा चिन्तयन् इत्युवाच—"अद्य नूनम् अस्मान् विहाय प्रयातान् अयोध्या नगरी, या मम पितुः राजधानी, निःसन्देहं पुरुषैः स्त्रीभिः च शोकाकुला भविष्यति। जनाः हि धर्मात्मनः राज्ञः नानागुणसम्पन्नस्य परमभक्ताः सन्तः त्वां मां च, पुरुषर्षभ, तथा शत्रुघ्नं भरतं च विलपिष्यन्ति। अहं पितरं मातरं च धर्मिष्ठां चिन्तयामि—मां वः पुनः पुनः स्मरन्तौ अश्रुपातेन न दृष्टिहीनौ भवेताम्।" रामः पुनरुवाच—"नूनं धर्मात्मा भरतः पितरं मातरं च धर्मार्थकामयुक्तैः वाक्यैः सान्त्वयिष्यति। भरतस्य स्नेहम् पुनः पुनः चिन्तयन्, महाबाहो, अहं पितरं मातरं च न शोचामि। पुरुषर्षभ, त्वं मम अनुगमनं कृत्वा स्वधर्मं सम्पादितवान्; अधुना त्वं वैदेह्याः रक्षायाम् साहाय्यं कुरु। अद्य रात्रौ अहं जलस्य समीपे शयिष्ये—एष मे रोचते, यद्यपि बहूनि वनवासस्थानानि सन्ति।" एवं सौमित्रिं सम्बोध्य राघवः सुमन्त्रं चेदम् अब्रवीत्—"अश्वेषु सदा सावधानः भव, सौम्य।" सुमन्त्रः च सूर्यास्ते अश्वान् संयम्य, तान् यथालाभं तृणैः भोजयित्वा समीपे तस्थौ। स च रात्रिं समुपस्थितां दृष्ट्वा, सायं सुमन्त्रः शुभां सन्ध्यां कृत्वा, रामस्य शय्यां सौमित्रिणा सह कल्पयामास। ततो रामः तमसा तीरे पत्रैः समाच्छन्नां शय्यां दृष्ट्वा, सीतया सौमित्रिणा च सह तत्र शिश्ये। रामः क्लान्तः पत्न्या सह शयाने, लक्ष्मणः तस्य बहूनि गुणानि सारथये कथयन् तस्थौ। सौमित्रिः तत्रैव जागरन् रात्रिं व्यतीयाय, सूर्ये उदिते, तमसा तीरे रामस्य गुणान् सारथये कथयन् स्थितः। सा रात्रिः तमसा पार्श्वे गोसमूहेन आकीर्णे व्यतीता, यत्र रामः स्वैः सहवासिभिः तस्थौ। प्रभाते रामः, सः महायशाः, स्वान् सहचरान् दृष्ट्वा, शुभलक्षणं भ्रातरं लक्ष्मणं इदं वचनम् अब्रवीत्—"सौमित्रे, पश्य तान् नगरवासिनः, ये स्वगृहाणि परित्यज्य वृक्षाणां अधः अस्माभिः सह अनुवर्तन्ते। यथा एते नगरजनाः व्रतं न परित्यजन्ति, तथा ते प्राणान् त्यक्त्वापि निश्चयं न मुञ्चेयुः। केवलं तेषां स्वपन्तां काले वयं शीघ्रं रथमारुह्य निर्भयं मार्गं गच्छेम। नूनं, इक्ष्वाकुनगरनिवासिनः प्रजाः वृक्षमूले शरणं प्राप्य न स्वपन्तु। एते जनाः स्वकृतदुःखेन पीडिताः, तेषां दुःखं न वर्धयेम, राजपुत्रैः तु तद्विमोचनं कार्यम्।" तदा लक्ष्मणः धर्मस्वरूपं रामं प्रत्युवाच—"यथोचितं, आर्य; शीघ्रं रथमारुहाव।" ततः रामः सारथये आज्ञापयामास—"रथं योजय शीघ्रम्; अहं वनं गमिष्यामि; शीघ्रं नय, सुमन्त्र।" सुमन्त्रः शीघ्रं उत्तमान् अश्वान् योजयित्वा, सञ्जाताञ्जलिः रामं निवेदयामास—"अयं ते रथः, महाबाहो, सम्यक् युक्तः; शीघ्रं आरोह, सीतया लक्ष्मणेन च सह; शुभं ते अस्तु।" रामः सह अनुयायिभिः रथमारुह्य, सीतया लक्ष्मणेन च सह, तमसां नदीं शीघ्रवेगेन प्रवहन्तीं समतिक्रम्य, महतीं निर्भयां शस्त्ररहितां मार्गमासाद्य, यत्र भीरवः भयभीतः स्युः, तत्र जगाम। तदा नगरजनान् मोहयितुं रामः सारथये इदं वचनम् अब्रवीत्—"रथं उत्तरदिशं प्राप्य नय, सारथे।" "किञ्चित्कालं शीघ्रं गत्वा पुनरपि रथं प्रतिनय; यथा नगरजनाः मम पन्थानं न जानन्ति; सावधानः भव।" इति रामवचनं श्रुत्वा, सारथिः तथा कृत्वा, रामाय निवेदयामास। ततः रघुकुलयोः तौ युवानौ, सीतया सह, युक्ते रथे समारुह्य, सारथिः तान् तपोवनमार्गे अश्वान् प्रेरयामास। ततो महाबलः दशरथात्मजः, शुभलक्षणानि दृष्ट्वा, सारथिसहितः, रथं उत्तरदिशं प्रेक्ष्य, वनं प्रति प्रतस्थे। एवं तु रात्र्यतीते, नगरवासिनः रामवियोगदुःखेन स्थाणुवद् अभवन्, हृदयैः भग्नैः। ते शोकेन जाताश्रुविलोलदृष्टयः, पुनः पुनः पश्यन्तः, रामं द्रष्टुं न शेकुः। दुःखार्तमुखाः, तं प्राज्ञं दयालुं विना, विलपन्तः वचनानि ऊचुः—"धिक् तां निद्रां या मनः हरति! अद्य वयं रामं न पश्यामः, विशालवक्षसं महाबाहुम्। कथं सः महाबाहुः सत्यवाग् रामः, प्रजास्नेहितः, वानप्रस्थो भूत्वा अस्मान् त्यक्त्वा गतः? यः सदा अस्मान् पितेव पुत्रान् रक्षितवान्, सः रघुकुलश्रेष्ठः कथं वानं गतः? अत्रैव वयं प्राणान् त्यजेम, अथवा महाप्रस्थानं कुर्मः; रामविहीनाः जीवने किमर्थम्? अत्र बहूनि शुष्ककाष्ठानि सन्ति, तैः महदग्निं प्रज्वालयित्वा प्रविशेम, अथवा—" एवं नगरजनाः रामवियोगविषादेन क्लान्ताः, तस्य दयास्निग्धस्य स्मरणेन, दुःखार्ताः, विलपन्तः, स्वयमेव रामस्य मार्गं न ज्ञातुं शशकुः।