ततः सः राघवः सुखे तामसायाः तटे स्थित्वा सीतां निरीक्ष्य सौमित्रे वाक्यम् उवाच। “एषा वनवासे प्रथमं रात्रिः, सौमित्रे, त्वं शुभं वनवासं कुरु, हृदयम् अव्यग्रं भवतु। पश्य, वनानि सर्वतः रिक्तानि सन्ति, इव रोदन्ति, पशवः पक्षिणः च स्वगृहेषु स्थिताः। अद्य अयोध्यापुरी पितुः नगरी नूनं दुःखिता भविष्यति, यः तवान्यः तवान्यः च, न संशयः। जनः पितरं गुणैः समन्वितं राजा प्रति भक्तः, त्वं, अहम्, शत्रुघ्नः, भरतः च शोकिताः भविष्यन्ति। पितरं मातरं च अहम् स्मरामि, तौ नूनं न अश्रुभिः अन्धौ भूयाताम्। भरतः धर्मात्मा पितरं मातरं च धर्मार्थकामयुक्तैः वाक्यैः सान्त्वयिष्यति। भरतः दयाम् स्मृत्वा, सौमित्रे, अहम् पितरं मातरं च न शोकये। त्वं मया सह कृतं धर्मं कृतवान्, अद्य वैदेहीं रक्षणे साहाय्यं कुरु। सौमित्रे, अद्य अहम् जलतटे शय्याम् करिष्यामि, एषा मे रोचते, बहुविधाः वनशय्याः सन्ति।" एवं सौमित्रे उक्त्वा राघवः सुमन्त्रं अपि सम्बोधयामास—"अश्वेषु सततम् जागरूकः भव, सौम्य।" सुमन्त्रः सूर्यास्ते अश्वान् निगृह्य तान् यथोचितं तृणं दत्वा समीपे अवतिष्ठत्। ततः सः सारथिः शुभां सन्ध्योपासनां कृत्वा, निशाम् आगतम् ज्ञात्वा, रामस्य शय्यां सौमित्रेण सह योजयामास। ताम् तामसातटे पत्रैः आवृतां शय्यां दृष्ट्वा रामः सीतया सौमित्रेण च सह तत्र शयने शयितः। रामः श्रान्तः पत्न्या सह शय्यां उपविष्टः, सौमित्रः रामस्य गुणान् सारथे प्रति कथयामास। सौमित्रः ताम् रात्रिं जाग्रन् तामसातटे रामस्य गुणान् सारथे प्रति कथयन् सूर्यस्योदयम् अपश्यत्। तामसायाः दूरतटे, गोसमूहैः आकुलः, रामः तत्र रात्रिं सह मित्रैः व्यतीतवान्। ततः रामः उत्थाय सौमित्रे शुभलक्षणं भ्रातरं दृष्ट्वा वाक्यम् उवाच—"सौमित्रे, पश्य, नगरवासी जनः स्वगृहं विस्मृत्य वृक्षतले उपविश्य केवलं अस्माकं चिन्तयन्ति। यथा एते नगरजनः व्रतं अनुतिष्ठन्ति, तथा ते जीवितं त्यक्त्वा अपि व्रतम् न त्यजन्ति। केवलं तेषां निद्रायाम् अस्माकं निर्भयम् मार्गे शीघ्रं रथम् आरोहाम। इक्ष्वाकुनगरवासिनः वृक्षतले निद्रां न कुर्युः। नगरजनः आत्मकृतदुःखात् मुक्ताः स्युः, न तु अस्माभिः पुनः दुःखिताः।" ततः लक्ष्मणः धर्मरूपं रामं स्थित्वा उवाच—"एतत् युक्तम्, बुद्धिमन्; शीघ्रं रथम् आरोहाम।" ततः रामः सारथे प्रति उवाच—"रथम् शीघ्रं योजय; अहम् वनं गच्छामि; शीघ्रं चालय, सुमन्त्र।" सारथिः शीघ्रं उत्तमान् अश्वान् योजयित्वा रामं कराभ्यां संयुक्त्वा निवेदयामास—"एषः ते रथः, महाबाहो, योद्धाम् श्रेष्ठः, युक्तः। शीघ्रं आरोह, सीता लक्ष्मणः च सह। शुभम् अस्तु।" रामः सीता लक्ष्मणः च सह रथम् आरोह्य तामसां तीव्रगां प्रवहन्तीं नदीं तरित्वा तटं प्राप्तवान्। तत्र महाबाहुः रामः निर्भयः, महान्, शुद्धः मार्गः प्राप्तवान्, यः भीरुभिः भीतः। ततः नगरजनान् मोहितुं रामः सारथे प्रति उवाच—"रथम् उत्तरदिशं प्रति चालय, सारथे।" "किञ्चित् शीघ्रं गत्वा पुनः रथम् प्रत्यागच्छ, यथा नगरजनः मार्गम् न जानन्ति; सावधानं कुरु।" रामस्य वचनम् श्रुत्वा सारथिः तथा कृत्वा रामं निवेदयामास। ततः रघुवंशजौ सीतया सह युक्तं रथम् आरोह्य सारथिः मार्गे आश्रमं प्रति अश्वान् प्रेरयामास। ततः दशरथात्मजः, शुभानि निमित्तानि दृष्ट्वा, वनगमनाय रथम् उत्तरदिशं प्रति स्थापयित्वा सारथेण सह निर्गतः। श्रुणु, इदानीं वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः। रात्रिः व्यतीता, तदा नगरजनः रामविहीनः शोकात् स्तब्धः अभवत्, हृदयभङ्गः। अश्रुभिः आकुलः पुनः पुनः निरीक्ष्य, दुःखिताः रामम् अपि दृष्टुं न शेकुः। शोकान्विताः, विद्वान् रामविहीनः, करुणः, वाक्यम् उचुः—"निन्दितं तद् निद्रां यः मनः हरति! अद्य वयं रामम् विस्तीर्णवक्षसम् महाबाहुम् न पश्यामः। कथम् रामः सत्यवचनः महाबाहुः भक्तजनम् त्यक्त्वा वनवासम् गतः?