ततः सुखस्निग्धे तमसातीरे निविष्टः राघवः सीताम् निरीक्ष्य सौमित्रये इदं वचनम् अब्रवीत्—"एषा वनवासस्य प्रथम रात्रिः, सौमित्रे! भव शुभवनवासः, मा ते मनः क्लिश्यताम्। पश्य, सर्वतः वनानि शून्यानि विलोक्य, पशुपक्षिणः स्वनिवेशेषु प्रविष्टाः, इव शोचन्ति। अद्य अयोध्या नगरी, या मम पितुः राजधानी, निश्चितम् अस्मान् विहाय शोकाकुला भविष्यति, न संशयः। जनाः, ये राज्ञः गुणैः परिपूर्णस्य भक्ताः, ते अपि त्वां माम्, पुरुषर्षभ, तथा शत्रुघ्नं भरतं च, शोकस्य विषयम् करिष्यन्ति। अहम् अपि पितरं मातरं च चिन्तयन् शोचामि; कदाचित् तौ नित्यं अश्रुपातैः अन्धौ न भवेताम्।" "भरतः तु धर्मात्मा, तौ पितरं मातरं च धर्मार्थकामयुक्तैः वाक्यैः सान्त्वयिष्यति। भरतस्य दयां पुनः पुनः चिन्तयन्, महाबाहो, अहम् पितरं वा मातरं वा न शोचामि। त्वं तु, पुरुषसिंह, मम अनुगमनम् कर्तव्यम् इति धर्मम् अनुष्ठितवान्; अधुना त्वया वैदेह्याः रक्षणे सहायः कर्तव्यः। अद्य रात्रौ, सौमित्रे, अहम् अत्रैव जलान्तिके शयिष्ये; मम इदं रोचते, यद्यपि अनेके वनवासाः सन्ति।" एवं सौमित्रये उक्त्वा, राघवः सुमन्त्रं प्रति अपि वचः अब्रवीत्—"अश्वेषु सदा जागरूकः भव, सौम्य।" सुमन्त्रः, सूर्यास्तसमये अश्वान् संयम्य, तेषां यथोचितं तृणं दत्त्वा समीपे स्थितवान्। सः रात्रौ सम्पन्ने सायं संध्यां कृत्वा, राघवस्य शय्यां सौमित्रिणा सह सम्यक् आस्थापयत्। तमसातीरे पर्णैः छन्नां तां शय्यां दृष्ट्वा, रामः सीतया सौमित्रिणा च सह तत्र शयितः। रामः श्रान्तः पत्न्या सह शयितः सन् निद्रां गतः। तदा लक्ष्मणः रामस्य गुणान् सारथि सुमन्त्राय कथयन् जागरूकः तस्यां रात्रौ स्थितः। सौमित्रिणा जागर्यमाणेन तस्यां रात्र्यां, तमसातीरे रामस्य गुणाः सारथये कथिताः, एवं सूर्यः उदितः। सः रामः सखा इत्येव तां रात्रिं तमसातीरे गोसमूहैः संकुलायां पार्श्वे व्यतीत्य तत्रावसत्। प्रभाते, श्रीरामः उत्थाय, शुभलक्षणं भ्रातरं लक्ष्मणं प्रति इदं वचनम् अब्रवीत्—"सौमित्रे, पश्य, एते नगरवासिनः स्वगृहाणि परित्यज्य वृक्षमूलेषु वर्तन्ते, केवलं अस्मान् अनुसृत्य। ये नगरजनाः प्रतिज्ञायाम् अविचलाः, ते मरणमपि वरयन्ति, प्रतिज्ञाम् न परित्यजन्ति। केवलं तेषां निद्रायाम् एव वयं शीघ्रं रथमारुह्य निर्भयम् पन्थानम् अनुव्रजामः। न च अयोध्यायाः प्रजाः वृक्षमूलेषु निद्रां पुनरपि कुर्वन्तु। स्वकर्मजनितदुःखात् ताः प्रजाः राजपुत्रैः विमोचनीयाः, न तु अस्माभिः पुनः दुःखिताः कर्तव्याः।" ततः लक्ष्मणः रामं धर्मस्वरूपं प्रत्यूच्य—"एवमस्तु, बुद्धिमन्! शीघ्रं रथमारोहावः।" ततः रामः सारथिम् अब्रवीत्—"रथं शीघ्रं योजय; अहम् वनं गच्छामि। शीघ्रं प्रस्थापय, सुमन्त्र।" सुमन्त्रः शीघ्रं उत्तमान् अश्वान् योजयित्वा, अञ्जलिं कृत्वा रामं निवेदयामास—"एष ते रथः, महाबाहो, युद्धश्रेष्ठ! शीघ्रं आरोह, सीतया लक्ष्मणेन च सह। सर्वं शुभं भवतु।" रामः सचिवैः सह रथमारुह्य, सीतया लक्ष्मणेन च सह, तमसां तीर्त्वा, शीघ्रगामिन्यां वहत्यां तां नदीं, सुरक्षितं महापन्थानम् अगच्छत्, या निर्भयाय भयभीतानां सदा भीषणा। तदा नगरजनान् मोहितुम् रामः सारथिम् अब्रवीत्—"रथं उत्तरदिशं प्रति नय, सारथे! ततः शीघ्रं किञ्चित् गत्वा पुनः प्रतिनिवर्त्य मार्गं विचित्रय, यथा नगरजनाः मम पन्थानं न जानीयुः; सावधानः भव।" रामवचनं श्रुत्वा सुमन्त्रः तथा कृत्वा, रथं निवेदयामास। ततः रघुकुलनन्दनौ सौमित्रिणा सीतया च सह युक्ते रथे समारुहतुः, सारथिः चाश्वान् तपोवनमार्गे प्रेरयामास। ततः महाबलः दशरथात्मजः, शुभलक्षणानि दृष्ट्वा, सारथिना सह उत्तराभिमुखं रथं कृत्वा वने प्रस्थितः। इत्येवं रात्रौ व्यतीतायाम्, नगरजनाः रामवियुक्ताः शोकविशीर्णहृदयाः स्थाणुवत् तिष्ठन्ति स्म। ते दुःखोत्कण्ठिताश्रुवर्षेण वात्सल्यात् पुनः पुनः विलोक्य अपि रामं द्रष्टुं न शेकुः। तेषां दुःखार्तानां प्रज्ञावन्तं रामं विना मुखानि शोकग्रस्तानि जातानि; करुणाः विज्ञाः च विलपन्तः इदं वचनम् ऊचुः—"धिक् तां निद्रां या मनः हरति! अद्य वयं रामं, वक्षःस्थलविशालं महाबाहुं च, द्रष्टुं न शक्नुमः।