सुमन्त्रः अपि तदा श्रान्तान् अश्वान् रथात् मोचयित्वा शीघ्रं तान् प्रत्याहृत्य, अप्सु सिक्ताङ्गान् तमसाः समीपे तमसि निनयत्। ततः रमणीयायाः तमसातीरस्य समीपे राघवः उपविश्य सीतां निरीक्ष्य सौमित्रिणं प्रति इदं वचनम् उवाच— "सौमित्रे, अरण्ये प्रेषितस्य अस्य प्रथमः रात्रिः अस्माकं। तव अरण्यवासः शुभः अस्तु, हृदयम् अपि तव नैव क्लिश्येत। पश्य, सर्वतः वनानि रिक्तानि इव विलपन्ति, पशुपक्षिणः च स्वनिवेशेषु प्रविष्टाः। अद्य, अयोध्यापुरी, या मम पितुः राजधानी, नूनं अस्मान् विहाय दुःखिता भविष्यति—एषा न संशयः। जनाः, ये राज्ञः गुणैः गाढं अनुरक्ताः, ते अपि त्वां माम्, नरशार्दूल, तथा शत्रुघ्नं भरतं च शोकं गमिष्यन्ति। अहम् अपि पितरं मातरं च शोचामि—मम पितरौ नित्यं रुदन्तौ अन्धौ न भवेताम्। भरतः तु धर्मात्मा सन्, धर्मार्थकामसंयुक्तैः वाक्यैः पितरं मातरं च सान्त्वयिष्यति। पुनः पुनः भरतस्य दयां चिन्तयन् अहम् पितरं मातरं च न शोचामि। नरशार्दूल, त्वं मया सह धर्मम् अनुष्ठाय, वैदेह्याः रक्षायाम् अपि सहायः भव। अद्य रात्रौ अहम् अत्रैव सलिले समीपे शयिष्ये—एषा मे प्रीतिर्भवति, यद्यपि अरण्ये विविधानि वासस्थानानि सन्ति।" एवं सौमित्रिणं प्रति उक्त्वा, राघवः सुमन्त्रं अपि उवाच—"त्वं, सौम्य, अश्वेषु सदा जागरूकः भव।" सुमन्त्रः, सायं सूर्यास्तसमये, अश्वान् निगृह्य, तेषां यथोचितं तृणं दत्त्वा समीपे स्थितः। ततो राघवस्य सायं संध्यां कृत्वा, रात्रौ आगते, सारथिः सौमित्रिणा सह रामस्य शय्यां सम्यक् व्यवस्थितवान्। तमसातीरस्य तस्मिन् पत्रच्छन्ने शय्यास्थले दृष्ट्वा, रामः सीतया सौमित्रिणा च सह तत्र शयने शिशये। रामः श्रान्तः स्वपत्नीसंयुक्तः शयने शयानः, लक्ष्मणः तदा रामस्य गुणान् सारथये वर्णयितुम् आरभत। सौमित्रिः तं निशां जाग्रन् तमसातटे रामगुणान् सारथये कथयन्, सूर्यस्योदयम् अपश्यत्। रामः तत्र तमसातटे दूरस्थे, गोसमूहेन संकुले, रात्रिं सह स्वजनैः व्यतीयाय। प्रभाते, तेजस्वी रामः उत्थाय, शुभलक्षणं भ्रातरं लक्ष्मणं प्रति इदं वचनम् उवाच—"सौमित्रे, पश्य, ये नगरवासिनः स्वगृहाणि विस्मृत्य, वृक्षाणां अधः केवलं अस्मान् अनुसृत्य उपविष्टाः। यथा एते नगरजनाः स्वव्रतं न परित्यजन्ति, तथा ते प्राणान् अपि त्यक्त्वा निश्चयं न परित्यजन्ति। यावत् ते निद्रायाः वशे सन्ति, तावत् वयं शीघ्रं रथं आरोह्य निर्भयम् अध्वानं याम। न नगरनिवासिनः इक्ष्वाकुपुरीयाः वृक्षच्छायायां शयाना इदानीं निद्रां व्रजन्तु। नगरवासिनः आत्मकृतदुःखात् राजपुत्रैः विमोचनीयाः, न तु अस्माभिः पुनः दुःखिताः कर्तव्याः।" लक्ष्मणः तदा धर्मस्वरूपं रामं उवाच—"एवमस्तु, बुद्धिमन्; शीघ्रं रथम् आरोढुम् अर्हावः।" रामः तदा सारथये उवाच—"श्रीमान् सारथे, शीघ्रं रथं योजय; अहम् अरण्यं गमिष्यामि। शीघ्रं मां नय, सुमन्त्र।" सारथिः शीघ्रं उत्तमान् अश्वान् योजयित्वा, अञ्जलिं कृत्वा रामं निवेदयामास—"एष ते रथः, महाबाहो वीरश्रेष्ठ, युक्तः स्थितः। शीघ्रं आरोह, सीतया लक्ष्मणेन च सह। सर्वं शुभं ते अस्तु।" ततः राघवः स्वजनैः सह रथम आरोह्य, सीतया लक्ष्मणेन च सह, वेगेन वहता तमसा नदीं तीर्त्वा, तटं प्राप्तवान्। तीर्त्वा, स तेजस्वी महाबाहुः, महान् निर्भयः, कंटकवर्जितः, भयभीतानां भीषणः पन्थानं समासाद्य स्थितवान्। तदा नगरवासिनः मोहितुम् रामः सारथये उवाच—"रथं उत्तरदिशं प्रचालय, सारथे, यथा नगरवासिनः मम मार्गं न जानयुः; तत् सम्यक् कुरु।" रामवचनात् सारथिः तथैव कृत्वा, पुनः प्रत्यागत्य रामं निवेदयामास। तदा रघुसुतौ तौ सीतया सह युक्तरथम आरोह्य, सारथिः तान् तपोवनमार्गे मार्गयामास। ततः महाबलः दशरथिः, शुभलक्षणानि दृष्ट्वा, सारथिना सह रथं उत्तराभिमुखं कृत्वा अरण्याय प्रस्थितवान्। रात्र्यतिक्रान्तायां, रामविहीनाः ते नगरवासिनः शोकसंतप्तहृदयाः स्थब्धा अभवन्। ते दुःखसम्भूतबाष्पैः आकुलिताः, पुनः पुनः निरीक्ष्य अपि, रामं द्रष्टुं न अशक्नुवन्। दुःखेन विवर्णमुखाः, तं प्राज्ञं दयालुं विना, ते शोकवशात् विलपन्तः वचनानि ऊचुः।