वेदाः, ये हृदयेऽस्माकं निलयन्ति, ये च परमं धनं स्मृताः, गृहेषु नः स्थिताः भविष्यन्ति, यथा धर्मेण रक्ष्यमाणाः पत्न्यः अपि निवत्स्यन्ति। त्वदीयस्य वनगमनस्य विषये पुनः चिन्तनस्य आवश्यकता नास्ति; धर्मनिष्ठे त्वयि, धर्ममार्गे स्थितेषु अस्मासु किम् अवशिष्यते? अतः श्वेतहंससदृशशिरसः, भूमिना लिप्ताङ्गाः, नम्रचरित्राः वयम्, प्रणिपत्य त्वां पुनरागमनाय याचामहे। अत्र बहवः ब्राह्मणैः आरब्धाः यज्ञाः अपि तव आगमनस्य प्रतीक्षां कुर्वन्ति; तेषां समापनं, प्रिय, तव पुनरागमने एव अवलम्बते। अत्र सर्वे प्राणिनः, स्थावरजङ्गमाः, भक्तिपरायणाः सन्ति; ते त्वां प्रार्थयन्ति, अतः त्वं भक्तेषु भक्ति दर्शय। त्वां अनुगन्तुं अशक्ताः, मूलच्छिन्नाः वातेन नीताः वृक्षाः, मारुतधुताः इव क्रन्दन्ति। पक्षिणः अपि, आहारविहारनिष्क्रियाः, स्ववृक्षेषु स्थिताः, सर्वभूतहिते रमे त्वां प्रार्थयन्ति। ब्राह्मणैः पुनरागमनाय क्रन्दद्भिः तत्र तमोऽपि समुत्पन्नं, यदिव राघवस्य मार्गं निवारयति इव आसीत्। ततः सुमन्त्रः अपि श्रान्तान् अश्वान् रथात् विमोच्य, शीघ्रं रथम् अपवर्त्य, तान् जलसिक्ताङ्गान् तमसः समीपं नीतवान्। ततः षट्चत्वारिंशत्तमे सर्गे श्रूयमाणे, राघवः तमसातीरस्य रम्ये स्थले उपविश्य, सीतां विलोक्य सौमित्रये इदं वचनम् उवाच। 'एषा अस्माकं प्रथमं रात्रिः, सौमित्रे, वनवासाय प्रेषितानाम्; तव वनवासः शुभः अस्तु, हृदयं च त्वया न क्लेशयितव्यम्। पश्य, सर्वतः काञ्चन वनानि रिक्तानि, शोकाकुलानि इव, मृगपक्षिणः अपि स्वनिवेशेषु निलीनाः। अद्य, अयोध्यापुरी, पितुः मम राजधानी, निःसन्देहं अस्मान् विहाय शोकमवाप्स्यति, नरनारीभिः सहितम्। जनाः, ये नृपस्य बहुगुणैः परं भक्ताः, त्वां माम्, पुरुषर्षभ, तथा शत्रुघ्नं भरतं च, शोकयिष्यन्ति। पितरं जननीं च, महात्मानौ, अहं चिन्तयामि; कच्चित् तौ अस्माकं वियोगेन बहुशः रुदन्तौ अन्धौ न भवेताम्। नूनं धर्मात्मा भरतः पितरं जननीं च धर्मार्थकामसंयुक्तैः वाक्यैः सान्त्वयिष्यति। पुनः पुनः भरतस्य सौहार्दं चिन्तयन्, महाबाहो, अहं पित्रोः मातुर् वा शोकं न करोमि। पुरुषसिंह, त्वया मया सह गच्छता धर्मः अनुष्ठितः; अधुना त्वं वैदेह्याः रक्षायै सहायो भव। अद्य रात्रिं सौमित्रे, अहं जलस्य समीपे शयिष्ये; एषा मे रमा, बहुषु वनवासेष्वपि।' एवं सौमित्रये उक्त्वा, राघवः सुमन्त्रं अपि उवाच—'अश्वेषु सदा सावधानः भव, सौम्य।' सुमन्त्रः अस्तमिते सूर्ये अश्वान् निगृह्य, तेषां यथेष्टं तृणान्नं दत्वा समीपे स्थितवान्। सायं संध्यां कृत्वा, रात्रौ आगते, सारथिः रामस्य शय्यां सौमित्रिणा सह सम्यक् प्रकल्पयामास। तमसातीरस्य तस्य शय्यायां, पत्रैः आच्छादितायां, रामः सीतया सौमित्रिणा च सह शयानः अभवत्। रामः, श्रान्तः, स्वपत्नीं आलिङ्ग्य शय्यायाम् उपविश्य, निद्रां गतवान्; लक्ष्मणः तदा रामस्य गुणान् सारथेः समीपे कीर्तयामास। सौमित्रिः रात्रिं जागरितः, सूर्ये उदिते, तमसातटे रामस्य गुणान् सारथेः समीपे कथयन्, तत्र स्थितः। तमसातटे दूरस्थे, गवां संकुलायाम्, रामः तां रात्रिं स्वजनैः सह व्यतीयाय। प्रभाते, श्रीरामः उत्थाय, स्वजनान् दृष्ट्वा, लक्षणयुक्तं भ्रातरं लक्ष्मणं प्रति वाक्यम् उवाच—'सौमित्रे, पश्य, के चित् नगरवासिनः, स्वगृहाणि विस्मृत्य, वृक्षाणां अधः अस्मान् अनुगच्छन्ति। यथा एते नगरवासिनः अस्मदनुगमनव्रते स्थिताः, तथा ते प्राणान् अपि त्यक्त्वा संकल्पं न त्यजन्ति। केवलं तेषां सुप्तेषु एव वयं शीघ्रं रथमारुह्य निर्भयम् अग्रे गच्छेम। नूनं, इक्ष्वाकुवंशजनाः नगरवासिनः, वृक्षाणां अधः शरणं प्राप्य, इदानीं न निद्रां प्रविशेयुः। वस्तुतः, स्वकृतदुःखेन पीडिताः नगरजनाः राजपुत्रैः दुःखात् विमोचनीयाः, न तु अस्माभिः पुनः क्लेशनीयाः।' एवम् उक्ते, लक्ष्मणः धर्मस्वरूपं रामं प्रति उवाच—'एवं, बुद्धिमन्, शीघ्रं रथमारोहाम।' तदा रामः सारथिं प्रति उवाच—'शीघ्रं रथं योजय; अहं वनं गमिष्यामि। त्वं शीघ्रं रथं चालय, सुमन्त्र।' ततः सारथिः शीघ्रं तान् उत्तमान् अश्वान् योजयित्वा, अञ्जलिं कृत्वा रामं निवेदयामास—'एष ते रथः, महाबाहो राजन्, रथानां श्रेष्ठ, युक्तः, सिद्धः। शीघ्रं आरोह, सीतया लक्ष्मणेन च सह। सर्वं शुभं ते अस्तु।' रामः स्वजनैः सह रथमारुह्य, सीतया लक्ष्मणेन च सह, तमसां तीर्त्वा, वेगेन वहता, महतीं निर्भयां, कंटकवर्जितां पन्थानं प्राप। तदा नगरजनान् मोहितुं रामः सारथिं प्रति उवाच—'रथं उत्तरदिशं प्रति पातय, सारथे, ततः अग्रे चालय।