यदा रामः वनगमनाय प्रवृत्तः, तदा तं वेदविधिना यः नः नित्यं प्रेरयन् संकल्पः, स एव त्वदर्थं, प्रिय राम, अद्य त्वां वनं यान्तं अनुसरति स्म। ये वेदाः हृदये नः प्रतिष्ठिताः, ये च नः परमं धनं, ते गृहेषु एव स्थिताः भविष्यन्ति, धर्मेण रक्षिताः पत्न्यः च तत्रैव भविष्यन्ति। त्वदीयं वनगमनं विषये पुनः किञ्चिद् चिन्तनस्य आवश्यक्ता नास्ति; धर्मनिष्ठे त्वयि स्थिते, धर्ममार्गे स्थितानां नः किम् अवशिष्यते? वयं श्वेतहंससदृशशिरसः, शिरांसि नमयन्तः, मृदुचरिताः, भूमिना धूलिताः, त्वां प्रत्यागतुं याचामहे। अत्र बहवः ब्राह्मणैः कृताः यज्ञाः अपि अपूरिताः सन्ति; तेषां पूर्णता, प्रिय राम, त्वदीयेन प्रत्यागमनेन एव सम्भविष्यति। अत्र सर्वे प्राणिनः स्थावरजङ्गमाः च भक्तिपूर्वकं त्वां याचन्ते; तेषां भक्तानां प्रति त्वं भक्तिं दर्शय। त्वां अनुगन्तुं अशक्ताः, मूला उपाटिताः, वातेन नीताः वृक्षाः, शोकपूर्णाः इव, उच्चैः स्वरेण आक्रोशन्ति इव दृश्यन्ते। पक्षिणः अपि, आहारगमनयोः स्थगिताः, वृक्षेषु स्थिताः, सर्वभूतहिते रमे, त्वां प्रार्थयन्ते। एवं ब्राह्मणैः प्रत्यागमाय आक्रोशिते, तत्र तमः प्रादुरासीत्, यः राघवस्य मार्गं प्रतिपिप्रत् इव बभूव। तदा सुमन्त्रः अपि, श्रान्तान् अश्वान् रथात् विमोच्य, शीघ्रं तान् तमसः समीपे, जलसिक्तगात्रान्, आनयत्। अथ षट्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः श्रोतव्यः। ततः राघवः तामसा-सलिलतीरे सुखे स्थित्वा, सीतां निरीक्ष्य, सौमित्रये इदं वचनं उवाच—"सौमित्रे, एषा वनवासे प्रथमया निशा; तव वनवासः शुभोऽस्तु, मा ते हृदयं क्लेशं गच्छतु। पश्य, सर्वतः वनानि रिक्तानि, पशुपक्षिणः स्वगृहाणि प्रविश्य, शोकाकुलानि इव दृश्यन्ते। अद्य अयोध्यापुरी, पितुः मम राजधानी, नूनं दुःखिता भविष्यति, वयम् अपगताः इति, तत्र नरनार्यः शोकमापद्यन्ते, असन्देहः। जनाः, ये नृपतेः गुणानुग्रहात् अत्यन्तं भक्ताः, ते अपि त्वां, माम्, नरशार्दूल, तथा शत्रुघ्नं भरतं च, शोकयिष्यन्ति। अहम् अपि पितरं मातरं च शोकयामि; आशंसे, ते बहुशः रुदन्तः, नेत्राभ्यां न अन्धौ भवेताम्। भरतः तु धर्मात्मा, स पितरं जननीं च धर्मार्थकामयुक्तैः वचोभिः सान्त्वयिष्यति। भरतस्य दयां पुनः पुनः चिन्तयन्, महाबाहो, अहं पितरं मातरं च न शोचामि। नरशार्दूल, त्वं मम अनुगमनं कृत्वा धर्मं पूर्तवान्; अद्य वैदेह्याः रक्षणे साहाय्यं कुरु। अद्य रात्रौ, सौमित्रे, अहं जलतीरे शयिष्ये; एष मे प्रीतिकरं, बहुषु वनेषु आश्रयेषु सति अपि। इति सौमित्रये उक्त्वा, राघवः सुमन्त्रं अपि उवाच—"त्वं अश्वेषु सततम् अप्रमत्तः भव, सौम्य।" सुमन्त्रः, सूर्यास्ते, अश्वान् निगृह्य, तान् यथेष्टं तृणं दत्त्वा, समीपे स्थितः। शुभां सायं संध्यां कृत्वा, रात्रिं सम्प्राप्तां दृष्ट्वा, सारथिः रामस्य शय्यां सौमित्रिणा सह सम्पाद्य। तमसा-तीरे पत्रैः आच्छादितां तां शय्यां दृष्ट्वा, रामः तत्रैव सीतया सौमित्रिणा च सह शयाने। यदा रामः श्रान्तः पत्न्या सह शय्यां उपविष्टः, तदा लक्ष्मणः तस्य गुणान् सारथेः समीपे कथयामास। सौमित्रिः तां रात्रिं जाग्रन् स्थित्वा, सूर्ये उदिते, तामसा-तीरे रामगुणान् सारथेः प्रति कथयन् अवतिष्ठत्। तामसा-तीरस्य पार्श्वे, गोसमूहैः साकं, रामः तत्रैव स्वजनैः सह तां रात्रिं व्यतीतवान्। प्रातः उत्तिष्ठन्, श्रीरामः स्वजनान् दृष्ट्वा, लक्ष्मणं शुभलक्षणं भ्रातरं इदं वचनं उवाच—"सौमित्रे, पश्य, ये नगरवासिनः स्वगृहाणि परित्यज्य, वृक्षच्छायायाम् उपविष्टाः, केवलं अस्मासु आसक्ताः। ये नगरजनाः प्रत्यागतुं न इच्छन्ति, तेषां व्रतं दृढतरं; प्राणान् उत्सृज्य अपि, स्वसंकल्पं न परित्यजन्ति। यदा ते स्वपन्ति, तदा एव वयं शीघ्रं रथमारुह्य निर्भयम् मार्गं यायाम। न इदानीं अयोध्यानगरजनाः वृक्षच्छायायाम् शयानाः स्यान्। नगरवासिनः स्वकर्मजन्यदुःखात् राजपुत्रैः विमोचनीयाः, न तु अस्माभिः पुनः दुःखिताः कर्तव्याः।" एवमुक्ते, लक्ष्मणः धर्मस्वरूपवत् स्थितः रामं प्रत्युवाच—"एवं, महाबुद्धे, शीघ्रं रथमारुहाव।" ततः रामः सारथिम् उवाच—"सुमन्त्र, शीघ्रं रथं युञ्ज, अहं वनं गमिष्यामि; त्वं शीघ्रं वाहनं चालय।" सुमन्त्रः शीघ्रं उत्तमान् अश्वान् योजयित्वा, अञ्जलिं कृत्वा, रामाय निवेदयामास—"एष ते रथः, महाबाहो, युक्तः, त्वं शीघ्रं सीतया लक्ष्मणेन च समारुह्य, शुभमस्तु।" रामः स्वजनैः सह रथमारुह्य, त्वरितं तामसां तीर्त्वा, सीतया लक्ष्मणेन च सह महतीं निर्भयां, कंटकवर्जितां, मार्गमधिगम्य, वनं प्रति जगाम।