सूर्यकिरणैः तप्तः छत्राभावेन क्लान्तः रामः तत्र स्थितः। तं दृष्ट्वा ब्राह्मणाः वाजपेय-छत्रैः स्वयमेव छायां दातुम् उद्यताः। यः व्रतः यज्ञमन्त्रानुसारः तेषां हृदयेषु नित्यं प्रतिष्ठितः, स तस्यार्थे रामस्य अनुसरणाय वनं प्रति गतः। वेदा यैः तेषां हृदयेषु स्थिताः, परमं धनं च, त एव गृहेषु तेषां पत्न्यः धर्मरक्षणेन स्थिताः। रामस्य वनगमनाय पुनः विचारस्य आवश्यकता नास्ति; यः धर्मनिष्ठः, तस्मिन्नेव तेषां धर्ममार्गे स्थितानां किम् अवशिष्यते? ते ब्राह्मणाः श्वेतहंस-समान-शिरोरुहाः, नम्र-आचार्याः, भूमिस्पर्शिताः, रामं पुनः आगमनाय प्रार्थयन्ति। अत्र बहवः ब्राह्मणैः कृताः यज्ञाः अपूर्णाः सन्ति; तेषां पूर्णता तव पुनरागमने निर्भरति। अत्र सर्वाणि भूतानि—चलानि अचलानि च—रामे भक्तिम् प्रदर्शयन्ति; तानि रामं प्रार्थयन्ति, तस्माद् भक्तेषु भक्तिं दर्शय। वृक्षाः तं अनुगन्तुं अशक्ताः, मूलानि विक्षिप्तानि, वातेन नीताः, शोकमिव वदन्ति। पक्षिणः अपि, स्थिराः, भोजन-गमन-विहीनाः, वृक्षेषु स्थिताः, सर्वभूतहिते स्निग्धं रामं प्रार्थयन्ति। यदा ब्राह्मणाः रामस्य पुनरागमनाय आक्रन्दन्ति, तदा तत्र तमः प्रादुरभवत्, राघवस्य मार्गं रुद्ध्वा। ततः सुमन्त्रः अश्वान् श्रान्तान् युक्त्वा, शीघ्रं च तान् तमसः समीपं नीतवान्। ततः राघवः तमसया रम्ये तटे उपविष्टः, सीतां दृष्ट्वा सौमित्रे प्रति इदं वचनं प्रोवाच। "एषा अस्माकं प्रथम रात्रिः, सौमित्रे, वनं प्रेषितस्य। तव वनवासः शुभः भवतु; हृदयम् अशोकं कुरु। पश्य, सर्वत्र वनानि रिक्तानि इव विलपन्ति, मृगपक्षिणः स्वनिवेशेषु स्थिताः। अद्य अयोध्या नगरी, पितुः राजधानी, अस्माकं प्रस्थानात् शोकमवश्यं करिष्यति, पुरुषैः स्त्रीभिः च।" "जनाः, ये पितुः गुणैः अत्यन्तं भक्ताः, त्वां, मां, शत्रुघ्नं, भरतं च शोकं करिष्यन्ति। पितरं जनन्यं च चिन्तयामि; तौ अस्माकं शोकात् नेत्रहीनौ न भूयाताम्। भरतः तु धर्मात्मा, तौ धर्मार्थकामयुक्तैः वाक्यैः सान्त्वयिष्यति। पुनः पुनः भरतस्य सौहार्दं चिन्तयन्, पितरं जनन्यं च न शोकयामि।" "सौमित्रे, त्वं धर्मं कृतवान्, मम अनुगमनात्; अद्य त्वं वैदेह्याः रक्षणे साहाय्यं कुरु। अद्य रात्रौ जलतटे अहं शयिष्ये; एषा मे प्रियं, यद्यपि बहूनि वनवासस्थानानि सन्ति।" एवं सौमित्रे उक्त्वा, राघवः सुमन्त्रं अपि सम्बोधितवान्—"अश्वेषु यत्नं कुरु, सौम्य।" सुमन्त्रः अश्वान् संयम्य, सूर्यास्ते तेषां यथेष्टं तृणं दत्त्वा, समीपस्थः अभवत्। शुभं सायंकाल-पूजनं कृत्वा, रात्रिं आगतम् दृष्ट्वा, सारथिः रामस्य शयनं सौमित्रेण सह सज्जीकृतवान्। तमसातटे पत्रैः आवृतं शय्यां दृष्ट्वा, रामः तत्र सीतया सौमित्रेण च सह शयितः। यदा रामः श्रान्तः पत्नीया सह शयितः निद्रां प्राप्तवान्, तदा लक्ष्मणः रामस्य गुणान् सारथे प्रति कथयामास। सौमित्रिः तत्र तटे जागरूकः रामस्य गुणान् सारथे कथयन् रात्रिं यापयामास; सूर्यः उदितः। तमसायाः पार्श्वे, पशु-समूहैः आवृतं तटं दृष्ट्वा, रामः तत्र सहचरेण रात्रिं यापितवान्। उत्तिष्ठन्, श्रीरामः सहचरान् दृष्ट्वा, सौमित्रेण, शुभलक्षणेन, इदं वचनं अब्रवीत्—"सौमित्रे, पश्य, ये नगरवासिनः, स्वगृहाणि त्यक्त्वा, वृक्षाणां अधः अस्माकं कृते स्थिताः। ये नगरवासिनः अस्माकं अनुगमनव्रतं न परित्यजन्ति, त एव प्राणान् त्यजेयुः, न तु संकल्पं।" "यावत् ते निद्रायाम्, तावत् शीघ्रं रथमारुह्य, निर्भयम् मार्गं गच्छामः। इक्ष्वाकु-नगरस्य भक्तजनाः वृक्षाणां अधः निद्रां न कुर्युः। तेषां दुःखं तेषां कर्मणः फलम्; राजपुत्रैः तान् दुःखात् विमोचनीयम्, न तु अस्माभिः दुःखं वर्धनीयम्।" ततः लक्ष्मणः रामं धर्मस्वरूपं स्थितं सम्बोधितवान्—"एवं भवतु, बुद्धिमान्; शीघ्रं रथमारुहाम।" ततः रामः सारथिं अब्रवीत्—"रथं योजय शीघ्रं; अहं वनं गच्छामि। शीघ्रं गच्छ, सुमन्त्र।" सारथिः शीघ्रं उत्तमाश्वैः रथं योजयित्वा, अञ्जलिं कृत्वा रामं सूचितवान्—"एषः ते रथः, महाबाहो, श्रेष्ठवीर, युक्तः। शीघ्रं आरोह, सीतया लक्ष्मणेन च। सर्वं शुभं भवतु।" रामः सह अनुचरैः रथमारुह्य, शीघ्रगामिनीं तमसां नदीं सीतया लक्ष्मणेन च सह अतीत्य, वनमार्गं आरब्धवान्।