ततः रामः सीतया लक्ष्मणेन च सह पादातिः सम्यग् वनमार्गे समासक्तः शनैः शनैः पदानि संन्यस्य प्रस्थितवान्। धर्मनिष्ठः स रामः करुणया तान् ब्राह्मणान् रथेन त्यक्तुं न शशाक। तं निर्गच्छन्तं रामं ब्राह्मणाः मनःक्लेशेन संतप्तचित्ताः दुःखार्ताः इदं वचनम् ऊचुः— "त्वं ब्राह्मणप्रियः, सर्वं ब्राह्मणत्वं त्वामनुगच्छति; एते अपि वह्नयः ब्राह्मणभुजेषु नीताः त्वाम् अनुगच्छन्ति। पश्य वाजपेयसंभारोत्थानि छत्राणि वृष्ट्यन्ते मेघवद् अनुगच्छन्ति। त्वं सूर्यरश्मिभिः संतप्तः छत्ररहितः चेदपि, वयं वाजपेयछत्रैः छायां दास्यामः। या नः नित्यं वेदमन्त्रानुसारिणी निष्ठा सा त्वदर्थं वने त्वाम् अनुगच्छति, प्रिय। ये वेदाः हृदये निवसन्ति, येषां धर्मपत्नीः च, ते गृह एव स्थिताः भविष्यन्ति। त्वद्गमनस्य निर्णयः न आवश्यकः, यः धर्मनिष्ठः सन् गच्छति, तत्र धर्मपथे स्थितानां किम् अवशिष्यते? वयं शुकश्वेतकेशाः नम्रवृत्तयः धूलिसंलिप्ताः शिरसः प्रणम्य त्वां प्रत्यागमनाय याचामः। बहवः ब्राह्मणैः क्रियमानाः यज्ञाः अपूरिताः अत्र तिष्ठन्ति; तेषां पूर्णता त्वदागमने एव भविष्यति। सर्वे प्राणिनः स्थावरजङ्गमाः त्वयि भक्ताः; ते यदा त्वां याचन्ते, त्वम् अपि भक्तेषु भक्तिं दर्शय। वयं त्वां अनुगन्तुं अशक्ताः, मूलच्छिन्नाः वातेन नीताः वृक्षाः इव, वातेन उद्धूताः वृक्षाः क्रन्दन्ति इव दृश्यन्ते। विहङ्गमाः अपि, आहारनिष्क्रियाः, वृक्षेषु स्थिताः, सर्वभूतदयालुम् त्वां प्रार्थयन्ति।" एवम् ब्राह्मणैः प्रत्यागमनाय रुदिते, तत्र तमः अभवत्, यत् राघवस्य मार्गं रोद्धुम् इव प्रतीतं। ततः सुमन्त्रः अपि श्रान्तान् अश्वान् रथात् विमोच्य शीघ्रं तमसः समीपे जलक्लिन्नगात्रान् निनाय। ततो राघवः तामसा तीरे रम्ये स्थित्वा, सीतां वीक्ष्य सौमित्रये इदं वचनम् अब्रवीत्— "एषा सौमित्रे, वनवासाय प्रथमरात्रिः; तव वनवासः शुभः भूयात्, चित्तं मा शोकय। पश्य, सर्वतः वनानि रिक्तानि इव रुदन्ति, मृगपक्षिणः स्वगृहाणि प्रविष्टाः। अद्य, अयोध्या नगरी, पितुः राजधानी, नः विहाय शोकं करिष्यति, तत्र न संशयः। जनाः, ये राज्ञः गुणैः अत्यन्तं अनुरक्ताः, त्वं च, अहं च, शत्रुघ्नः भरतः च, सर्वे शोक्यन्ते। अहं पितरं माता च शोकाग्निना नेत्राभ्यां अन्धौ न भवेताम् इति चिन्तये। भरतः धर्मात्मा पितरं मातरं च धर्मार्थकामयुक्तैः वाक्यैः समाश्वासयिष्यति। भरतस्य सौहार्दं पुनः पुनः चिन्तयन् अहं पितरं मातरं वा न शोचामि। पुरुषव्याघ्र, त्वं मया सह धर्मं कृतवान्; अद्य वैदेहीं रक्षायाम् सहायः भव। अद्य रात्रौ सौमित्रे, अत्र जलतीरे शयिष्ये; एष मे प्रीतिकरं, बहूनि वासस्थानानि सन्ति।" एवं सौमित्रये उक्त्वा, राघवः सुमन्त्रं अपि संबोधितवान्— "त्वम् अश्वान् सदा सावधानः पालय, सौम्य।" सुमन्त्रः तान् अश्वान् सूर्यास्ते निगृह्य, तृणैः पूरयित्वा समीपे स्थितवान्। सायंकाले शुभां सन्ध्यां कृत्वा, रात्रिः आगता इति ज्ञात्वा, सारथिः रामस्य शय्यां लक्ष्मणेन सह सज्जीकृतवान्। तां पर्णच्छन्नां शय्यां तमसा तटे दृष्ट्वा, रामः सीतया लक्ष्मणेन च सह तत्र शयितवान्। रामः क्लान्तः स्वपत्नीया सह शयानः, लक्ष्मणः तदा सारथेः समीपे रामस्य गुणान् कीर्तयन् जागरूकः स्थितवान्। सौमित्रिः तां रात्रिं जाग्रन् रामगुणान् सारथेः प्रति कथयन्, सूर्यः उदितः, तामसा तटे स्थितः। तत्र दूरतः तामसा तीरे, गोसमूहेन संकुलं, रामः स्वजनैः सह रात्रिं व्यतीयाय। प्रभाते, रामः उत्थाय, सौमित्रिं शुभलक्षणं भ्रातरं इदं वचनम् अब्रवीत्— "सौमित्रे, पश्य, ये नगरवासिनः स्वगृहाणि परित्यज्य, वृक्षमूलेषु केवलं अस्मासु आसक्ताः। ये नगरस्थाः व्रतम् उपगृह्य न निवर्तन्ते, ते प्राणान् त्यजेयुः, प्रतिज्ञां न। केवलं तेषां सुप्तेषु वयं शीघ्रं रथमारुह्य निर्भयम् मार्गं गच्छामः। न तु इक्ष्वाकुनगरनिवासिनः वृक्षमूलेषु शयानाः पुनः निद्रां कुर्युः। नगरवासिनः स्वकृतदुःखात् मुक्ताः राजपुत्रैः कर्तव्याः, न तु अस्माभिः पुनः दुःखिताः।" एवं रामः धर्मनिष्ठः, सर्वं स्वजनानां दुःखं हृदि निधाय, सौमित्रिणा सह वनमार्गे प्रस्थितः।