सर्वाणि भूतानि, विशेषतः तु अश्वाः, वाचि सावधानानि भवन्ति; अतः अस्माकं याच्ञां श्रुत्वा त्वं निवर्तितुम् अर्हसि। तव प्रभुः शुद्धात्मा धर्मिष्ठः वीर्यवान् दृढप्रतिज्ञश्च, तेन नगरं प्रत्यागन्तव्यम्, न तु त्वया वनं नीतव्यः। तान् वृद्धान् दुःखितान् दुःखार्तवचनप्रवक्तॄन् दृष्ट्वा रामः सहसा रथात् अवतीर्णः। ततः रामः सीतया लक्ष्मणेन च सह पादैः संहितैः वनाभिमुखः पदानि स्थापयन् पादचार्यं कृतवान्। धर्मनिष्ठः रामः कारुण्यात् तान् ब्राह्मणान् रथेन परित्यक्तुं न शशाक। रामं निर्गच्छन्तं दृष्ट्वा ब्राह्मणाः क्लिष्टचित्ताः शोकसन्तप्ताः तं वाक्यम् ऊचुः—“त्वं ब्राह्मणप्रियः, सर्वं ब्राह्मणत्वं त्वामनुगच्छति; एतेऽपि वह्नयः ब्राह्मणभुजेषु नीताः त्वामनुसरन्ति। पश्य वाजपेयसमुत्थानि छत्राणि वर्षान्ते मेघानिव पृष्ठतः अनुसरन्ति। त्वं सूर्यरश्मिभिः तप्तः छत्रवर्जितश्च, वयं स्वैः वाजपेयछत्रैः छायां दास्यामः। या नः नित्यं मन्त्रानुसारिणी निश्चयशक्ति: सा त्वदर्थं वनं प्रविष्टा। ये वेदाः हृदि स्थिताः, येषां नः परमं धनम्, ते गृह एव स्थास्यन्ति, यथा धर्मरक्षिता भार्याः अपि स्थास्यन्ति। तव गमनार्थे पुनः विचारः न आवश्यकः; त्वं धर्मे स्थितः, अस्माकं धर्मपथस्थेषु किम् अधिकम् अस्ति? स्वेच्छया नमत्कपोलाः शुक्लकेशाः धूलिलिप्तशरीराः वयं त्वां निवर्तयितुम् याचामहे। अत्र ब्राह्मणैः कृतानि अनेके यज्ञाः अपूर्णाः तिष्ठन्ति; तेषां समापनं तव प्रत्यागमने एव, प्रिय। अत्र सर्वाणि भूतानि चराचराणि भक्तिपूर्वकानि; तानि त्वां याचमानानि त्वमेव भक्तिम् दर्शय। वायुनाऽपकृष्टमूलानि अनुगन्तुं अशक्तानि वृक्षाणि नीलयन्ति, तानि वातेनोद्धूतानि रुदन्ति इव। पक्षिणः अपि अन्नविहाररहिताः, स्ववृक्षेषु स्थिताः, सर्वभूतहितकामिनं त्वां प्रार्थयन्ति। एवं ब्राह्मणैः प्रत्यागमाय रुदितेषु तत्र तमः समुत्पन्नम्, यत् राघवस्य मार्गं निवारयति इव। ततः सुमन्त्रः अपि श्रान्तान् अश्वान् रथात् विमोच्य, शीघ्रं तान् तमसः समीपे जलसिक्तगात्रान् निनाय। एवं षट्चत्वारिंशः सर्गः श्रोतव्यः। ततो राघवः रम्ये तमसातटे उपविश्य, सीतां दृष्ट्वा सौमित्रये इदं वचनम् उवाच—“एषा अस्माकं प्रथमं रात्रिः, सौमित्रे, वनवासाय प्रेषितानाम्; तव वनवासः शुभः भवतु, मनः च त्वया न खेदयितव्यम्। पश्य, सर्वतः वनानि रिक्तानि शोकाकुलानि इव दृश्यन्ते, मृगपक्षिणः च स्वगुहासु प्रविष्टाः। अद्य अयोध्यापुरी, या पितुः राज्यपुरी, निःसन्देहं अस्मान् विहाय शोकं करिष्यति, तस्यां पुरुषा योषितश्च दुःखिताः स्युः। जनाः ये राज्ञः पुण्यैः गुणैः गाढभक्ताः, ते त्वां माम् अपि, नरशार्दूल, तथा शत्रुघ्नभरतौ च शोकं गच्छेयुः। अहम् अपि पितरं जननीं च चिन्तयन् शोचामि; तौ सततम् अश्रुपातेन न नेत्रहीनौ भवेताम्। नूनं धर्मात्मा भरतः पितरं मातरं च धर्मार्थकामयुक्तैः वाक्यैः सान्त्वयिष्यति। पुनः पुनः भरतस्य कौमुद्यं चिन्तयन्, महाबाहो, अहं पितरौ न शोचामि। त्वं नरशार्दूल, मया सहागतः धर्मं कृतवान्; अधुना वैदेह्याः रक्षणे साहाय्यं करोतु। अद्य रात्रौ, सौमित्रे, अहं जले समीपे शयिष्ये; एष मे रोचते, बहुषु वनेषु निवासेषु सति अपि। एवं सौमित्रये उक्त्वा, राघवः सुमन्त्रं अपि उवाच—‘अश्वेषु सदा जागरूकः भव, सौम्य।’ सुमन्त्रः अस्वान् संयम्य, अस्तमिते सूर्ये, तान् बहु तृणानि दत्त्वा समीपे स्थितवान्। सायं पूजां कृत्वा, रात्रौ आगते, सारथिः रामस्य शय्यां सौमित्रिणा सह योजयामास। तमसातटे पत्रच्छन्नां शय्यां दृष्ट्वा, रामः तत्र सीतया सौमित्रिणा च सह शयने शयितः। रामः श्रान्तः पत्न्या सह शयितः, लक्ष्मणः तदा सारथये रामस्य गुणान् कीर्तयन् जागरूकः स्थितः। सौमित्रिः तां रात्रिं जागरूकः तिष्ठन्, सूर्ये उदिते, तमसातटे सारथये रामस्य गुणान् कथयामास। तमसाया दूरस्थे तीरे, गोसमूहेनाकीर्णे, रामः तां रात्रिं स्वजनैः सह व्यतीतवान्। उत्थाय, श्रीरामः स्वजनान् दृष्ट्वा, शुभलक्षणं भ्रातरं लक्ष्मणं इदं वचनम् उवाच—‘सौमित्रे, पश्य, ये नगरवासिनः स्वगृहाणि विस्मृत्य वृक्षाणां अधः अस्मान् अनुसृत्य स्थिताः। ये नगरजनाः प्रतिनिवर्तनं न कृत्वा व्रतम् आलम्ब्य स्थिताः, ते जीवितं त्यजेयुः, प्रतिज्ञां न परित्यजेयुः।