ते समये, रामस्य रथं वहन्तः शीघ्रगामिनः अश्वाः तैः वृद्धैः नगरवासिभिः समुपगतैः इत्युक्ताः—"रामं वहन्तः शीघ्रगामिनः अश्वाः, निवर्तध्वं! न अधिकं गन्तव्यम्। एषः आदेशः स्वस्य च स्वामिनः च हिताय।" सर्वे हि प्राणिनः, विशेषतः अश्वाः, वचनेषु सज्जग्रहणशीलाः; अतः अस्माकं निवेदनं श्रुत्वा, भवद्भिः निवर्तितव्यम्। यः भवतः स्वामी, शुद्धात्मा, धर्मात्मा, वीर्यवान्, दृढव्रतः च, सः नगरे प्रत्यागन्तव्यः भवद्भिः, न वनं प्रति नीतव्यः। तेषां वृद्धानां दुःखितानां, शोकवचनानि उच्चरन्तीनां दर्शनात्, रामः सहसा रथात् अवतीर्य सः। ततः रामः सीतया लक्ष्मणेन च सह, पद्भ्यां समीपसंकुलं पन्थानं गत्वा वनाय प्रस्थितः। धर्मनिष्ठः रामः, तान् ब्राह्मणान् रथे त्यक्तुं न शशाक, करुणया। रामस्य गमनं दृष्ट्वा, ब्राह्मणाः क्लेशेन मनसा, शोकविह्वलाः, तम् इदं वचनम् ऊचुः— "सर्वं ब्राह्मण्यं त्वां अनुगच्छति, त्वं हि ब्राह्मणप्रियः; एतेऽपि वह्नयः ब्राह्मणकन्धरासु नीताः त्वां अनुगच्छन्ति। पश्य, एते वाजपेयसम्भूताः छत्राणि, वर्षान्ते मेघाः इव, अस्मान् पृष्ठतः अनुगच्छन्ति। त्वं यदि सूर्यरश्मिभिः तप्तः, छत्रविहीनः च, तर्हि वयं स्वैः वाजपेयछत्रैः छायां दास्यामः। या नः निश्चययुक्तिः वेदमन्त्रानुसारिणी, सा त्वदर्थम् अद्य वने त्वां अनुगच्छति, प्रिय। ये वेदाः हृदि स्थिताः, येषां नः परमं धनम्, ते गृहेषु स्थास्यन्ति, धर्मरक्षिता अपि भार्याः। त्वदीयं निर्गमनं विषये चिन्तनस्य न आवश्यता; यदा त्वं धर्मनिष्ठः, अस्माकं धर्मपथे स्थितानां किं शेषम् अस्ति? वयं शिरांसि नतम्, शुक्लपक्षे हंससदृशकेशाः, विनीताचाराः, भूमिसंलिप्ताः, त्वां निवर्तयितुम् याचामः। अत्र बहवः ब्राह्मणैः क्रियमानाः यज्ञाः अपि अपूर्णाः; तेषां सम्पूर्णता त्वदागमने एव, प्रिय। सर्वे स्थावरजङ्गमाः प्राणीः अपि त्वयि भक्ताः; ते त्वां याचमानाः, त्वं भक्तेषु भक्तिं दर्शय। ये वृक्षा, मूलच्छिन्नाः, वातेन नीताः, त्वां अनुगन्तुं अशक्ताः, ते वातेन उन्नीयमानाः इव क्रोशन्ति। खगाः अपि, आहारचेष्टायाम् स्थगिताः, वृक्षेषु स्थिता, सर्वभूतानुकम्पिने त्वां याचन्ते।" एवं ब्राह्मणैः निवर्तनाय क्रोशद्भिः तत्र तमिस्रा अभवत्, या राघवस्य मार्गं रुद्धवती इव। तदा सुमन्त्रः अपि श्रान्तान् अश्वान् रथात् मोचयित्वा शीघ्रं निवर्त्य, जलक्लिन्नगात्रान्, तमिस्राम् समीपं नीतवान्। एवं चतुश्चत्वारिंशदधिकषट्चत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। तत्र राघवः तमसातीरं रमणीयं प्राप्य, सीतां निरीक्ष्य सौमित्रये इदं वचनम् अब्रवीत्—"अत्र अस्माकं प्रथमं रात्रिवासः, सौमित्रे! वनवासः ते शुभः भूयात्, मनः च न क्लिश्यतु। पश्य, सर्वे वनप्रदेशाः शून्याः, पशुपक्षिणः अपि स्वनिवेशेषु प्रविष्टाः, इव रुदन्ति। अद्य अयोध्या, पितुः मम राजधानी, नूनं अस्माकं निर्गमनेन शोकाकुला भविष्यति—न संशयः। जनाः, ये राज्ञः गुणैः स्नेहबद्धाः, ते अपि त्वाम्, माम्, पुरुषर्षभ, तथा शत्रुघ्नं भरतं च शोकस्य विषयम् कुर्वन्ति। अहम् अपि पितरं जननीं च शोकयामि; भूयः शोकात् ते नेत्रहीनौ न भवेताम्। सत्यं, धर्मात्मा भरतः पितरं जननीं च धर्मार्थकामयुक्तैः वाक्यैः सान्त्वयिष्यति। पुनः पुनः भरतस्य दयां चिन्तयन्, महाबाहो, न अहं पित्रोः न जनन्याः दुःखं चिन्तयामि। पुरुषर्षभ, त्वं माम् अनुगम्य धर्मं कृतवान्; अद्य वैदेह्याः रक्षायाम् साहाय्यं कुरु। अद्य रात्रौ अहम् अत्र जलतीरे शयिष्ये; एष मे मनः प्रीतिः, यद्यपि अनेके वनवासाः सन्ति।" एवं सौमित्रये उक्त्वा, राघवः सुमन्त्रं अपि सम्बोधितवान्—"अश्वेषु सदा जागरूकः भव, सौम्य।" सुमन्त्रः, सूर्यास्तमये अश्वान् निगृह्य, तेषां पुष्कलं तृणं दत्त्वा, समीपे स्थितः। राघवः सायं सन्ध्यां कृत्वा, रात्रौ आगते, सुमन्त्रः लक्ष्मणेन सह रामस्य शय्यां संयोजयामास। तमसातटे पत्रैः आच्छादितां शय्यां दृष्ट्वा, रामः तत्र सीतया लक्ष्मणेन च सह शयितः। रामः श्रान्तः स्वपत्नीसमेतः शयानः, लक्ष्मणः तदा रामस्य गुणान् सुमन्त्राय कथयामास। सौमित्रिः तां रात्रिं जागरूकः स्थित्वा, सूर्यस्योदयात् पूर्वं, तमसातटे सुमन्त्राय रामस्य गुणान् कथयन् अवसत्। दूरस्मिन् तमसातटे, गोसमूहैः संकुलिते, रामः स्वसखिभिः सह तां रात्रिं न्यवसत्। प्रबुद्धः सः महात्मा रामः, सखीन् दृष्ट्वा, शुभलक्षणं भ्रातरं लक्ष्मणं प्रोवाच—"सौमित्रे, पश्य, ये नगरजनाः स्वगृहाणि परित्यज्य, अस्मान् एव चिन्तयन्तः वृक्षच्छायायाम् उपविष्टाः।