ततः द्विजातीनां वृद्धाः, ज्ञानवयःशौर्यसम्पन्नाः, शिरांसि वृद्ध्याऽऽकम्पमानानि कृत्वा, दूरात् मधुरं वचनं ऊचुः। “राघवस्य शीघ्रगामिनः अश्वाः, प्रत्यागच्छन्तु! आग्रवन्तः न गन्तव्यम्; स्वार्थाय च स्वामिनः हिताय च। सर्वे प्राणी, विशेषतः अश्वाः, वाच्यं मन्यन्ते; अतः वचनं श्रुत्वा, प्रत्यागच्छन्तु। यः स्वामी, शुद्धात्मा, धर्मिष्ठः, वीरः, दृढप्रतिज्ञः, तेन नगरे प्रत्यागमनं कर्तव्यम्, न तु वनगमनम्।” ततः तान् वृद्धान् दुःखितान्, दुःखपूर्णं वचनं भाषमाणान् दृष्ट्वा, रामः सहसा रथात् अवतरत्। रामः सीतया लक्ष्मणेन च सह, पद्भ्याम् समीपं पादं स्थापयन्, वनाय अभिमुखः, पद्भ्याम् एव ययौ। धर्मप्रियः रामः, तान् ब्राह्मणान् रथेन उपेक्ष्य दया न कर्तुम् अशक्नोत्। रामं प्रस्थितं दृष्ट्वा, तेषां ब्राह्मणानां मनः विषण्णं, दुःखेन आक्रान्तं, तं प्रति वचनं ऊचुः। “सर्वं ब्राह्मण्यं तव अनुगच्छति, ब्राह्मणप्रियः त्वम्; अग्नयः अपि ब्राह्मणकन्धरेषु वह्यमानाः तव अनुगच्छन्ति। इमे वाजपेयसम्भूताः छत्राणि मेघवद् वर्षान्ते अनुगच्छन्ति। त्वं सूर्यकिरणैः तप्तः छत्राभावे, वाजपेयछत्रैः छायां दास्यामः। वेदमन्त्रानुसारं यः निश्चयः नोऽनुगतः, सः त्वदर्थं वनं गच्छति। यः वेदः हृदयं नः अधितिष्ठति, धनं च, गृहेषु एव तिष्ठति; पत्न्यः च धर्मरक्षिता गृहेषु एव भविष्यन्ति। तव गमनाय अधिकं चिन्तनं न आवश्यकम्; धर्मनिष्ठे त्वयि, धर्ममार्गस्थेषु अस्मासु किं अवशिष्यते? वयं नमः कृत्वा, श्वेतपक्षाः शिरांसि, विनीतवृत्तयः, भूमिसंरुध्धाः, त्वां प्रत्यागमनं याचामः। ब्राह्मणैः अत्र यज्ञाः बहवः कृताः, तेषां समापनं तव प्रत्यागमने निर्भरम्। सर्वे प्राणी, स्थावरजङ्गमाः, तव भक्ताः; ते त्वां याचन्ति, भक्तेषु भक्ति दर्शय। वृक्षाः, मूलानि छिन्नानि, वातेन नीताः, त्वां अनुगन्तुं अशक्नुवन्तः, वातेन उत्थाय रुदन्ति इव। पक्षिणः, आहारगतिः स्थगिता, वृक्षेषु स्थिताः, त्वां सर्वभूतहितं याचन्ति। ब्राह्मणैः प्रत्यागमनं याच्यमानः, तत्र तमः अभूत्, राघवस्य मार्गं रुद्ध्वान् इव। ततः सुमन्त्रः अपि, श्रान्तान् अश्वान् रथात् विमुक्त्वा, शीघ्रं प्रत्यागच्छन्, जलसिक्तशरीरान् अश्वान् तमस्यानिकटे निनयत्। तत् षट्चत्वारिंशः अध्यायः श्राव्यः। ततः राघवः, तमसायाः रम्ये तटे, सीताम् दृष्ट्वा, सौमित्रिं प्रति वचनं अब्रवीत्। “एषा अस्माकं वनवासस्य प्रथम रात्रिः, सौमित्रि; तव वनवासः शुभः भवतु, चित्तं न व्यथितं कुरु। पश्य, वनानि सर्वतः रिक्तानि, रुदन्ति इव, पशुपक्षिणः स्वगृहाणि प्रविष्टाः। अद्य अयोध्या नगरी, पितुः राजधानी, निःसन्देहं अस्मान् विहाय शोकमाविश्यति, पुरुषैः स्त्रीभिः च। जनः, पितुः गुणैः भक्तः, त्वां मां च, पुरुषश्रेष्ठ, शत्रुघ्नं भरतं च शोकं करिष्यति। पितरं मातरं च स्मरन् शोकितः अस्मि; ते नित्यं अश्रुपातेन अन्धौ न भवेयाताम्। भरतः धर्मात्मा, पितरं मातरं च धर्मार्थकामयुक्तैः वाक्यैः सान्त्वयिष्यति। भरतस्य दयां पुनः पुनः चिन्तयन्, महाबाहो, पितरं मातरं च न शोकयामि। त्वं पुरुषश्रेष्ठ, मम अनुगमनं कृत्वा धर्मं पूर्णं कृतवान्; अधुना वैदेहीरक्षणे साहाय्यं कुरु। अद्य रात्रिः, सौमित्रि, अत्र जलतटे शय्यां करिष्यामि; एषा मे रोचते, बहुशः वनवासेषु। एवमुक्त्वा सौमित्रिं, राघवः सुमन्त्रं अपि अब्रवीत्—“सर्वदा अश्वेषु जागरूकः भव, सौम्य।” सुमन्त्रः, सूर्यास्ते अश्वान् संयम्य, तान् पर्याप्तं तृणं दत्वा समीपे तस्थौ। शुभं सायं पूज्य कृत्वा, रात्रिं आगतम् दृष्ट्वा, सारथिः रामस्य शय्यां सौमित्रिणा सह योजयामास। तमसातटे पत्रैः आवृतां शय्यां दृष्ट्वा, रामः तत्र सीतया सौमित्रिणा च सह शयाने। रामः श्रान्तः, पत्न्या सह शय्यां कृत्वा, निद्रां प्राप्तः; लक्ष्मणः ततः रामस्य गुणान् सारथेः प्रति कथयामास। सौमित्रिः जाग्रतः तत्र रात्रिं यापयन्, सूर्यः उदितः, तमसातटे रामगुणान् सारथेः प्रति कथयामास। तमसायाः दूरस्थे तटे, गोसंघैः आवृतः, रामः तत्र रात्रिं सह मित्रैः यापयामास। उत्थाय, श्रीरामः, मित्रान् दृष्ट्वा, सौमित्रिं शुभलक्षणं भ्रातृं प्रति वचनं अब्रवीत्।