युवा एव रामः, यद्यपि वयसि अल्पः, तु ज्ञानस्य परिपक्वः, सौम्यः, वीर्यगुणैः समन्वितः च। सः भवितुं योग्यः पतिः भवति, यः भवतः भयम् अपाकरोति। सः राजगुणैः युक्तः, यौवराज्ये नियुक्तः च, अतः मम तथा वृद्धानां निर्देशेन, भवतः स्वपतेः आज्ञाः पालनीया। यथा राजा मम वनगमनस्य समये शोकं न कुर्यात्, तथा त्वं अपि मम प्रतीत्य, तस्य सुखार्थं आचरितव्या। यदा राजा दशरथः धर्मे अधिकं स्थितः, तदा जनाः रामं स्वामीत्वे अधिकं इच्छन्ति स्म। अश्रुभिः आवृतनेत्रः रामः सौमित्रिणा सह, स्वगुणैः नगरवासिनः आत्मनः प्रति आकर्षति स्म, यथा ते तेन बद्धाः इव। ततः द्विजातीनां वृद्धाः, ज्ञान-वयो-विक्रमैः समृद्धाः, शिरांसि कम्पमानानि, दूरात् इदं वचनम् ऊचुः— "रामं वहन्ति शीघ्राश्वाः, प्रत्यागच्छन्तु! न अधिकं गन्तव्यम्। स्वहिताय तथा स्वामीहिताय। सर्वे प्राणी, विशेषतः अश्वाः, वचनं श्रुण्वन्ति; अतः अस्माकं याचना श्रुत्वा, प्रत्यागच्छन्तु। यः भवतः स्वामी, शुद्धात्मा, धर्मिष्ठः, वीरः, दृढनिश्चयः च, नगरं प्रत्यागम्य, वनं न गन्तव्यः।" वृद्धान् दुःखितान्, शोकयुक्तवचनं वदन्तः दृष्ट्वा, रामः सहसा रथात् अवतरत्। ततः रामः सीता लक्ष्मणेन सह, पदानि निकटानि स्थापयन्, वनाय अभिमुखः पादैः गच्छति स्म। धर्मनिष्ठः रामः, करुणया, ब्राह्मणान् रथेन उपेक्षितुं न शशाक। रामस्य गमनं दृष्ट्वा, ब्राह्मणाः, शोकसन्तप्तचित्ताः, तम् इदं वचनम् ऊचुः— "सर्वं ब्राह्मण्यम् त्वां अनुसरति, यतः त्वं ब्राह्मणेषु भक्तः; अग्नयः अपि, ब्राह्मणकन्धरेषु धार्यमाणाः, त्वां अनुवर्तन्ते। एतानि वाजपेयोत्पन्नानि छत्राणि पश्य, मेघान् इव वर्षान्ते, अनुगच्छन्ति। त्वं सूर्यकिरणैः तप्तः, छत्रान् विना, वयं वाजपेयछत्रैः छायाम् दास्यामः। वेदमन्त्रानुसारं यः निश्चयः अस्माकं मार्गदर्शकः, सः त्वदर्थम् वनं अनुसरति, प्रियः। वेदाः, यः अस्माकं हृदये निवसन्ति, महद् धनम्, गृहेषु स्थास्यन्ति; पत्न्यः अपि धर्मेण रक्षिताः। त्वदीय गमनस्य विषये अधिकं विचारणीयं नास्ति; धर्मनिष्ठे त्वयि, धर्ममार्गस्थेषु अस्माकं किम् शेषम्?" "वयं नमन् शिरः, हंससुवर्णशिरः, विनीतप्रवृत्तयः, भूमिधूलिसंलिप्ताः, त्वां प्रत्यागमनाय याचामः। बहवः ब्राह्मणैः अत्र यज्ञाः आरब्धाः, तेषां सम्पूर्णता त्वदीय प्रत्यागमने आश्रिता। सर्वे प्राणी, चल-अचलाः, भक्ताः; तेषां याचनायाम्, त्वं भक्तेषु भक्तिम् दर्शय।" "त्वां अनुगन्तुं अशक्ताः, मूलानि छिन्नानि, वातेन नीताः, वृक्षाः इव, ते क्रन्दन्ति इव। पक्षिणः, आहार-गमनयोः स्थिराः, वृक्षेषु स्थिताः, अपि त्वां याचन्ति, सर्वभूतहिते दयालुः।" यदा ब्राह्मणाः प्रत्यागमनाय क्रन्दन्ति स्म, तत्र तमः आसीत्, यथा राघवम् अवरुद्धम् इव। ततः सुमन्त्रः अपि, श्रान्तान् अश्वान् रथात् विमोच्य, शीघ्रं प्रत्यागम्य, जलसिक्ताङ्गान् अश्वान् तमस्यानिकटम् अनयत्। ततः राघवः, तमसाया रम्ये तटे स्थित्वा, सीताम् दृष्ट्वा, सौमित्रिणम् इदं वचनम् ऊचुः— "सौमित्रे, एषा वनवासे प्रथमः रात्रिः। तव वनवासः शुभः भवतु, मनः शोकितं मा कुरु। पश्य, सर्वतः वनानि रिक्तानि, यथा अश्रूणि वहन्ति, मृग-पक्षिणः स्वगुह्येषु स्थिताः। अद्य, अयोध्या नगरी, पितुः राजधानी, नूनं अस्मान् विहाय शोकितं भवति, पुरुषैः स्त्रीभिः च।" "जनाः, राजगुणैः भक्ताः, त्वं, अहम्, पुरुषश्रेष्ठ, शत्रुघ्नः, भरतः अपि शोकिताः भविष्यन्ति। अहम् पितरं मातरं च शोकितः, ते नित्यशोकात् नेत्रहीनाः मा भूवन्। भरतः धर्मात्मा, पितरं मातरं च धर्मार्थकामयुक्तैः वाक्यैः सान्त्वयिष्यति। भरतस्य करुणां पुनः पुनः चिन्तयन्, महाबाहो, पितरं मातरं च अहम् न शोकितः।" "पुरुषश्रेष्ठ, त्वं मम अनुगमनं कर्तव्यम् इति कर्तव्यम् कृतवान्; तव कर्तव्यं वैदेहीं रक्षतुं। अद्य रात्रौ, सौमित्रे, अहम् जलतटे शयिष्ये; तद् मे रोचते, यद्यपि बहूनि वनवासस्थानानि।" इति सौमित्रिणम् उक्त्वा, राघवः सुमन्त्रम् अपि संबोधितवान्— "शुभाश्वेषु सदा जागरूकः भव, सौम्य।" सुमन्त्रः, सूर्यास्ते अश्वान् संयम्य, तेषां तृणानि दत्वा, समीपे स्थितः। शुभं सायंकालपूजनं कृत्वा, रात्रिं आगतम् दृष्ट्वा, सारथिः रामस्य शय्यां सौमित्रिणा सह आयोजयत्।