रामः तान् जनान् स्नेहेन पश्यन्, नेत्रैः पातुमिव तान्, सौम्यया वाचा तान् सम्बोधयामास यथा पिता स्वसुतान्। सः अवदत्—अयोध्यावासिनां मयि या प्रीतिर्भक्तिश्च, सा मम कृते विशेषेण भरते दर्शनीया। सः हि धर्मशीलः कैकेयीपुत्रः प्रियहितं यथावत् करिष्यति। यद्यपि सः अल्पवयाः, तु परिपक्वबुद्धिः, सौम्यः, वीरगुणसम्पन्नश्च; सः भवतः भयविनाशकः योग्यः स्वामी भविष्यति। सः राज्यगुणैः समन्वितः, युवराजः च नियुक्तः; मया पितृभिश्च यथोक्तं, भवद्भिः अपि स्वामिनः शासनं पालनीयम्। यथा राजा मम वनगमनस्य पश्चात् न शोचेत्, तथैव मम कृते भवद्भिः तस्य सुखाय यत्नः कर्तव्यः। यावत् दशरथः धर्मे स्थितः, तावत् जनाः रामे स्वामिनि स्पृहयन्ति स्म। तदा रामः सौमित्रिणा सहितः, अश्रुपूर्णलोचनः, स्वगुणैः नगरवासिनः आत्मनि आकर्षन् इव दृष्टः। ततः द्विजातीनां वृद्धाः, ज्ञानवयोबलसम्पन्नाः, कम्पमानशिरसः, दूरात् वचः ऊचुः—"हे शीघ्रगामिनः अश्वाः ये रामं वहन्ति, निवर्तध्वम्! न भूयो गन्तव्यम्; स्वार्थाय स्वामिनश्च। सर्वे प्राणी विशेषतः अश्वाः वचनेषु प्रवृत्ताः; अतः अस्माकं निवेदनं श्रुत्वा निवर्तध्वम्। यः भवतः स्वामी, शुद्धात्मा, धर्मात्मा, वीर्यवान्, दृढप्रतिज्ञश्च, सः नगरे प्रत्यागन्तव्यः, न तु वनं नेतव्यः।" एवं तान् वृद्धान् दुःखितान्, शोकयुक्तवचः उच्चारयतः दृष्ट्वा, रामः सहसा रथात् अवततार। ततः रामः सीतया सौमित्रिणा च सह, पदातिः, पादान् निकटीकृत्य, वनाभिमुखः प्रस्थितः। धर्मनिष्ठः रामः, करुणया तान् ब्राह्मणान् रथेन परित्यक्तुं न शशाक। रामस्य गमनं दृष्ट्वा, ब्राह्मणाः दुःखितचित्ताः, शोकार्ताः, तम् इदं वचः ऊचुः—"सर्वं ब्राह्मण्यम् त्वामनुगच्छति, त्वं हि ब्राह्मणप्रियः; एते अपि वह्नयः ब्राह्मणकन्धरेषु नीयमानाः त्वाम् अनुसरन्ति। पश्य वाजपेयसमुत्थानि छत्राणि, वर्षान्ते मेघानिव, पृष्ठतः अनुगच्छन्ति। त्वं सूर्यरश्मिभिः तप्तः, छत्रहीनश्च; वयं स्वैः वाजपेयछत्रैः छायां दास्यामः। या नः निश्चयः वेदवाक्यैः सदा प्रेरितः, सः त्वदर्थं वनं गच्छति। वेदाः ये अस्माकं हृदि स्थिताः, ये च परमं धनम्, गृह एव स्थिताः भविष्यन्ति, धर्मरक्षिताः पत्न्यः अपि।" "नूनं तव प्रस्थानाय विचारः न आवश्यकः; त्वं धर्मनिष्ठः, किम् पुनः अस्माकं धर्ममार्गस्थेषु। वयं विनयेन, श्वेतपक्षैः शिरोभिः, भूमिसंलिप्तवेषाः, त्वां प्रार्थयामः प्रत्यागच्छ। अत्र बहवः ब्राह्मणैः क्रियमानाः यज्ञाः अपि अपूर्णाः; तेषां सिद्धिः त्वत्प्रत्यागमने निर्भरति। अत्र सर्वे स्थावरजङ्गमाः जनाः भक्ताः; ते त्वां याचन्ते, भक्तेषु भक्तिं दर्शय। ये त्वां अनुयातुं न शक्नुवन्ति, वातनुन्नमूलाः वृक्षाः, आकुलाः इव क्रोशन्ति। विहगाः अपि स्थिराः, न खादन्ति न चलन्ति, स्थिरवृक्षेषु स्थिताः, सर्वभूतेषु दयालुम् त्वां प्रार्थयन्ति।" एवं ब्राह्मणैः प्रत्यागमनाय क्रोशद्भिः, तत्र तमः प्रादुरभवत्, यदिव राघवस्य मार्गं निवारयति। ततः सुमन्त्रः अपि श्रान्तान् अश्वान् रथात् विमुच्य, शीघ्रं निवर्त्य, तान् जलेन सिक्ताङ्गान् तमस्समीपम् अनयत्। ततः राघवः तमसातटं रमणीयम् उपवेश्य, सीतां निरीक्ष्य सौमित्रिणम् इदं वचनम् अब्रवीत्—"सौमित्रे, अद्य वने प्रथमं रात्रिं वयम् उपवसामः; तव वासः शुभः अस्तु, चित्तं मा खेदय। पश्य, सर्वतो वनानि रिक्तानि, पशुपक्षिणः स्वनिवेशेषु स्थिताः, इव रुदन्ति। अद्य नूनम् अयोध्या, पिता यत्र राजा, वयं ये निर्गताः, तेषां स्त्रीपुरुषैः शोकाकुला भविष्यति। ये जनाः पितरि धर्मगुणैः स्निग्धाः, ते त्वां माम् अपि, शत्रुघ्नं भरतं च शोकयिष्यन्ति। पितरं जननीं च चिन्तयन् अहम् शोकं करोमि; तौ नूनं नित्यम् अश्रुपातात् अन्धौ न भवेताम्। भरतः तु धर्मात्मा, सः पितरं मातरं च धर्मार्थकामयुक्तैः वचोभिः सान्त्वयिष्यति। पुनः पुनः भरतस्य दयां चिन्तयन्, पितरौ मातारं च मम शोकः न अस्ति। त्वं पुरुषर्षभ, मम अनुगमनं कृत्वा धर्मं सम्पादितवान्; अद्य वैदेह्याः रक्षणे सहाय्यं कुरु। अद्य रजनीमिमां तटाकसमीपे वत्स्यामि; अत्र वासः मे रोचते, यद्यपि अनेकानि वनवासस्थानानि सन्ति।" एवं रामः, धर्मप्रियः, स्नेहपूर्णया वाचा जनान् सान्त्वयन्, भरतस्य गुणान् स्तुवन्, पितरौ मातरं च चिन्तयन्, सौमित्रिणा सह सीतया च तमसातटे रजनीमवात्सीत्।