अयोध्यायां निवसतां पुरुषाणां मध्ये रामः पुण्यकीर्तिः सर्वगुणसम्पन्नश्च पूर्णचन्द्रवत् प्रियः आसीत्। तं समये नगरवासिभिः पुनःपुनः विनियुज्यमानमपि, स काकुत्स्थः पितुः सत्यं पालयन् वनस्य प्रति प्रस्थितवान्। तान् जनान् स्नेहेन पश्यन्, नेत्रैः तृप्तिं प्राप्नुयानिव, सौम्यया वाचा तान् स्वपुत्रानिव पितेव सम्बोध्य रामः अब्रवीत्— "मयि यदस्ति अयोध्यावासिनां प्रेम च महत् मान्यम्, तत् सर्वं विशेषतः भरते प्रदर्श्यताम्। स हि सुसंस्कृताचारः कैकेयीप्रीतिः युष्मासु प्रियहितं यथावत् करिष्यति। यद्यपि स कनिष्ठः, परिपक्वबुद्धिः सौम्यः वीरगुणसम्पन्नश्च; भवितास च युष्माकं भयापहर्ता युक्तपतिः। स राज्यगुणैः सम्पन्नः, युवराजः नियुक्तश्च; तस्मात् मया च वृद्धैः च यथोक्तं, स्वामिनः आज्ञा पालनीया। यथा राजा मम वनगमनात् शोकं न कुर्यात्, तथा भवन्तः अपि मम कृते तस्य सुखाय प्रवर्तन्ताम्।" दशरथराज्ञः धर्मनिष्ठा अधिका या, ततो जनाः रामे पतित्वे अधिकं स्पृहयामासुः। तदा अश्रुपूर्णलोचनः रामः सौमित्रिणा सहितः स्वगुणैः नगरवासिनः आत्मन्येव आकर्षन् इव बध्यमानानिव बभूव। तदा द्विजातीनां वरिष्ठाः, ज्ञानवयोबलसम्पन्नाः, शिरसि वयसा कम्पमानाः, दूरतः एवमूचुः— "हे शीघ्रगामिनः रथाश्वाः, रामं वहन्तः निवर्तध्वम्! न भूयोऽग्रं गन्तव्यम्; स्वार्थाय स्वामिनश्च। सर्वे प्राणी विशेषतः अश्वाः वाचं मन्यन्ते; तस्मात् अस्माकं याचना श्रुत्वा निवर्तध्वम्। यः भवतः स्वामी शुद्धात्मा धर्मिष्ठः वीर्यवान् दृढप्रतिज्ञश्च, स भवद्भिः नगरं प्रत्यानीयः, न वनं नीतव्यः।" एवं वृद्धान् दुःखितान् क्लेशयुक्तवचनान् ब्रुवतः दृष्ट्वा, रामः सहसा रथात् अवतीर्य, जानकीलक्ष्मणाभ्यां सह पद्भ्यां समीपसंक्लिष्टपदविन्यासः वनाय प्रस्थितः। धर्मशीलः रामः तान् ब्राह्मणान् रथेन परित्यक्तुं न शशाक, दयया तान् प्रति। तं प्रयान्तं दृष्ट्वा, ब्राह्मणाः क्लेशितचित्ताः दुःखितमनसः तमिदम् ऊचुः— "त्वयि ब्राह्मणप्रियः ब्राह्मण्यं सर्वं अनुयाति; एतेऽपि वह्नयः ब्राह्मणकन्धरेषु नीयमाना त्वामनुगच्छन्ति। पश्यैतानि वाजपेयसंभूतानि छत्राणि वर्षान्ते मेघानिव पृष्ठतः अनुगच्छन्ति। त्वं सूर्यरश्मिभिः तप्यमानः छत्रवर्जितश्च, तव छायार्थं वयं स्वैः वाजपेयछत्रैः छायां दास्यामः। या नः नित्यम् वेदमन्त्रानुगता निश्चयशक्तिरीयं, सा तव प्रियार्थं वनं प्रति त्वामनुगच्छति। ये वेदाः अस्माकं हृदये स्थिताः, परमं धनं च, गृह एव स्थास्यन्ति धर्मरक्षिता भार्याश्च। त्वद्गमनविषये अन्यत् चिन्तनं न आवश्यकम्; धर्मनिष्ठे त्वयि, अस्माकं धर्ममार्गिणां किमवशिष्यते? त्वां प्रत्यागमयितुम् वयं शिरसि प्रणम्य, श्वेतहंससदृशशिराः, विनीताचाराः, धूल्यलिप्ताः याचामहे। अत्र बहवः ब्राह्मणैः क्रियमानाः यज्ञाः अपूर्णाः सन्ति; तेषां सम्पूर्णता त्वत्प्रत्यागमने एव, प्रिय। अत्र स्थिताः सर्वे प्राणी, चलाः स्थावरा वा, भक्ताः; ते त्वां याचन्ते, भक्तेषु भक्तिं दर्शय। त्वामनुगन्तुं अशक्ताः, मूलच्छिन्नाः वातनुन्नाश्च वृक्षा इव क्रन्दन्ति, वातेनोद्धूताः। पक्षिणः अपि, आहारविहरणवर्जिताः, वृक्षेषु स्थिता, सर्वभूतहिते रमे त्वां याचन्ति।" एवं ब्राह्मणैः प्रत्यागमनाय क्रन्दद्भिः तत्र तमः समुपस्थितम्, यदिव राघवस्य मार्गं रुद्धवानिव। ततः सुमन्त्रः अपि श्रान्तान् अश्वान् रथात् मोचयित्वा, शीघ्रं तान् तमस्समीपं, जलसिक्तगात्रान्, आनिनाय। ततः राघवः रम्ये तमसातट उपवेश्य, सीताम् आलोक्य सौमित्रये वाक्यमुवाच— "एषा अस्माकं प्रथम रात्रिः, सौमित्रे, वनं प्रेषितानां; भवतु ते वासः शुभः, मा च ते मनः शोकग्रस्तं भवतु। पश्य, सर्वतः वनानि रिक्तानि शोकाकुलानि इव, मृगपक्षिणः च स्वनिवेशेषु प्रविष्टाः। अद्य निश्चितं पितुः राजधानी अयोध्या, वयं निर्गताः इति, नरनारीभिः शोकाकुला भविष्यति। जनाः, ये राज्ञः अनेकगुणैः सम्यगनुरक्ताः, ते अपि त्वां, माम्, पुरुषव्याघ्र, तथा शत्रुघ्नं भरतं च शोकयिष्यन्ति। अहं पितरं मातरं च स्मरन् शोचामि; मा तौ बहुशः अश्रुपातेन अन्धौ भवेताम्। नूनं धर्मात्मा भरतः पितरं मातरं च धर्मार्थकामयुक्तया वाचा सान्त्वयिष्यति। पुनःपुनः भरतस्य दयां चिन्तयन्, महाबाहो, न अहं पितरं न मातरं शोचामि।" एवं रामः धर्मनिष्ठया, स्निग्धया वाचा, भक्त्या च नगरवासिनः, वृद्धान् द्विजातीन्, सर्वप्राणिनः च, सान्त्वयन्, वनमार्गे अग्रे प्रस्थितः।