लक्ष्मणमातुः वाक्यानि राममातरं प्रति उक्तानि श्रुत्वा, राजपत्नी कौसल्याया दुःखं तदाक्षणं शरीरेभ्यः निवर्तितम्, यथा शरद्कालीनं अल्पवारिवद् मेघपटलं क्षणेन व्यपयाति। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिप्रणीतायाम् अयोध्याकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। ततः पंचचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। तत्र, सत्यवीर्येण महात्मना रामेण सह प्रजाः तं वनं प्रति प्रयान्तं अनुगच्छन्ति। यद्यपि राजा तेषां मित्रं रक्षकश्च धर्मबलेन निवर्तितः, तथापि ते तं रथम् अनुव्रज्य न निवर्तन्ते। अयोध्यावासिनां मध्ये रामः पुण्यकीर्तिः सर्वगुणसम्पन्नश्च पूर्णचन्द्रवत् प्रियः आसीत्। तेषां नागरिकानां तदा प्रार्थनया अपि सः काकुत्स्थः पितुः सत्यं पालनं कृत्वा वनं प्रति निर्यातः। सः रामः तान् जनान् स्नेहेन पश्यन्, नेत्रैः पिबन्निव, सौम्यवचः तान् सम्बोधितवान्, यथा पिता स्वसुतान्। ‘‘मयि यः अयोध्यावासिनां स्नेहः मानश्च, सः मम हेतोः विशेषतः भरते प्रदर्श्यताम्। सः हि सुशीलः कैकेयीसुतः यथार्हं प्रियहितं करिष्यति। यद्यपि कुमारः, सः प्राज्ञः सौम्यः शूरगुणोपेतश्च भवति, भवतां यथायोग्यः नाथः भविष्यति। सः राज्यगुणसम्पन्नः युवराजः नियुक्तश्च, अतः मया वृद्धैश्च यथोक्तं तस्य शासनं पालनीयम्। राजा यथा मम वनगमनं स्मृत्वा न शोचेत्, तथा यूयं अपि मम प्रियार्थं तस्य सुखाय प्रवर्तध्वम्।’’ इत्येवम् उक्त्वा, यथा यथा राजा धर्मे स्थितः, तथा तथा प्रजाः रामं नाथरूपेण इच्छन्ति। तेषु जनेषु नेत्रैः अश्रुपूर्णैः, रामः सौमित्रिणा सह तान् गुणैः स्वयम् आकर्षन्निव दृश्यते। तदा द्विजातीनां वृद्धाः, विज्ञानवयोबलसम्पन्नाः, शिरांसि कम्पयन्तः, दूरात् एतदूचुः— ‘‘हे शीघ्रगामिनः अश्वाः, रामं वहन्तः, निवर्तध्वम्! नातः परं गन्तव्यम्; स्वहिताय स्वामिनश्च। सर्वे प्राणिनः, विशेषतः अश्वाः, वाचं गृह्णन्ति; अतः अस्माकं निवेदनं श्रुत्वा निवर्तध्वम्। यः भवतः शुद्धात्मा धर्मात्मा वीर्यवान् दृढप्रतिज्ञश्च स्वामी, तेन नगरे प्रतिनीयमानः भवेत्, न तु वने प्राप्यते।’’ एवं वृद्धान् दुःखितान् शोकाकुलवचः वदतः दृष्ट्वा, रामः सहसा रथात् अवततार। ततः सीतया लक्ष्मणेन च सह, पादैः संहतपदान् स्थापयन्, वनं प्रति प्रस्थितः। धर्मशीलः सः करुणया तान् ब्राह्मणान् रथेन परित्यक्तुं न शशाक। तं निर्गच्छन्तं दृष्ट्वा, ब्राह्मणाः क्लिष्टचित्ताः शोकातुराः चेदमूचुः— ‘‘त्वं ब्राह्मणप्रियः, सर्वं ब्राह्मण्यं त्वामनुगच्छति; एते वह्नयः अपि ब्राह्मणस्कन्धेषु वह्यमानाः त्वां अनुयान्ति। पश्य वाजपेयसंभूतानि छत्राणि, वर्षावसानात् मेघवदनुयान्ति। त्वं सूर्यकिरणैः तप्यमानः छत्रहीनश्च, वयं वाजपेयछत्रैः छायां दास्यामः। या नः नित्यं वेदमन्त्रानुसारिणी बुद्धिः, सा त्वदर्थं वने त्वामनुगच्छति। ये वेदाः हृदि स्थिताः, सर्वधनानि, त एव गृहे स्थास्यन्ति, धर्मरक्षिताः पत्न्यश्च। तव गमनं विषये विचारस्य नास्ति; त्वं धर्मनिष्ठः, वयं धर्मपथे स्थिताः, किं पुनः चिन्तनीयं? वयं शिरांसि प्रणम्य, शुक्लपक्षसदृशकेशाः, भूतलधूलिधूसरवेषाः, त्वां निवर्तयामः। अत्र बहवः ब्राह्मणैः क्रियमानाः यज्ञाः अपूर्ताः स्थिताः; तेषां पूर्णता तव प्रतिनिवृत्त्यपेक्षया। सर्वे स्थावरजङ्गमाः प्राणिनः भक्त्या त्वां याचन्ते; त्वमपि भक्तवत्सलः भक्तिषु भक्तिं दर्शय। वृक्षाः, मूलेभ्यः उद्धृताः वातेन नीताः, त्वां अनुगन्तुं अशक्ताः, क्रन्दन्त इव दृश्यन्ते। पक्षिणः अपि, आहारविहारवर्जिताः, स्थिराश्च, वृक्षेषु स्थिताः, सर्वभूतदया याचन्ते।’’ एवं ब्राह्मणैः क्रोशद्भिः निवर्तनाय, तत्र तमः समुपस्थितम्, यदिव राघवस्य मार्गं निरोद्धुमिव। ततः सुमन्त्रः अपि श्रान्तान् अश्वान् रथात् मुक्त्वा, शीघ्रं तान् तमसि समीपे, जलक्लिन्नगात्रान् निनयत्। एवं षट्चत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। तत्र राघवः तमसातटमधुरे स्थले उपविश्य, सीताम् आलोक्य सौमित्रे वाक्यमुवाच— ‘‘एषा अस्माकं प्रथमं रात्रिः, सौमित्रे, वनवासाय प्रेषितानां; तव वनवासः शुभो भवतु, हृदयमपि मा क्लिश्यतु। पश्य, सर्वतः वनानि रिक्तानि, शोकवद् वर्तन्ते, मृगपक्षिणः अपि स्वनिवेशेषु प्रविष्टाः।’’ एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिप्रणीतायाम् अयोध्याकाण्डे एते घटनाः प्रवहन्ति।