सुमित्रा देवी कौशल्यां विविधैः सान्त्वनवाक्यैः समाश्वासयन्ती, सौम्यया निर्मलया च वाचा, इदं कथयति स्म—“त्वदीयः पुत्रः, वरदः रामः, शीघ्रं पुनरायोध्यां प्रतिनिवर्तिष्यते। स तव पादौ स्निग्धपीनपाणिभ्यां मृदुलैः शनैः संप्रेष्य सुखयिष्यति। वीरं त्वं पुत्रं स्वमित्रैः सहितं प्रणमन्तं समुपगच्छन्तं दृष्ट्वा, पर्वतान्तरितमेघपङ्क्तिवत्, हर्षाश्रुभिः सम्प्रक्षिप्येष्यसि।” एवं रामस्य मातरं सान्त्वयित्वा, सुमित्रा देवी तुष्णीं बभूव। लक्ष्मणमातुः तानि वाक्यानि कौशल्यायाः प्रति श्रुत्वा, राजपत्नी कौशल्या, तस्याः दुःखं शरीरात् शरद्भूतलेऽल्पवारिवद् शीघ्रं निवर्तितम्। एवमयोध्याकाण्डस्य चतुश्चत्वारिंशः सर्गः श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये वाल्मीकिना विरचिते समाप्तः। शृणुत, श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे, अयोध्याकाण्डे, पञ्चचत्वारिंशः सर्गः। महात्मनि सत्यपराक्रमे रामे वनं प्रस्थिते, तं जनाः भक्त्या अनुव्रजन्। राजा, स्वधर्मेण बाध्यमानः, निवृत्तः अपि, तेषां स्नेहबद्धाः जनाः रामस्य रथान्न न निवर्तन्ति स्म। अयोध्यायां वसतां पुरुषाणां मध्ये रामः पूर्णचन्द्रवत् प्रियः, गुणसम्पन्नश्च प्रसिद्धः आसीत्। तदा तैः नगरजनैः याच्यमानः अपि, काकुत्स्थः पितुः सत्यं पालयन्, वनाय एव प्रस्थितः। तान् स्नेहपूर्णदृष्ट्या पश्यन्, नेत्रैः पिबन्निव, रामः सौम्यया वाचा तान् जनान् स्वपुत्रानिव सम्बोध्य उवाच—“मयि प्रति वनगते, अयोध्यावासिनां या मयि प्रीतिर्भक्तिश्च, सा मम कृते विशेषतः भरते प्रदर्श्यताम्। स हि धर्मात्मा कैकेयीसुतः, यथावत् प्रियहितं वो करिष्यति। स बालोऽपि प्राज्ञः, मृदुः, वीरगुणसम्पन्नश्च, भवद्भ्यः योग्यः स्वामी भविष्यति, भवतां भयहरः। स राजगुणवान्, युवराजः नियुक्तश्च; अतः मम तथा वृद्धानां चाज्ञया, यूयं स्वामिनः शासनं पालयन्त। यथा राजा मम वनगमने दुःखं न कुर्यात्, तथा यूयं अपि मम कृते तस्य सुखाय प्रवर्तध्वम्।” राजा यावान् धर्मे स्थितः, तावद् जनाः रामं स्वामिनं काङ्क्षन्ति स्म। अश्रुपूर्णलोचनः रामः सौमित्रिसहितः, स्वगुणैः नगरजनान् स्वयमेवाकर्षन्निव दृष्टः। तदा द्विजातीनां वृद्धाः, ज्ञानवयोबलसम्पन्नाः, कम्पमानशिरसः, दूरात् वाक्यमिदं ऊचुः—“श्वशुराः रामस्य वहन्तः शीघ्रगामिनः अश्वाः, निवर्तध्वं, न भूयोऽग्रे याथ, स्वस्य स्वामिनश्च हिताय। सर्वे प्राणी विशेषतः अश्वाः वाक्ये प्रवृत्ताः; अतः अस्माकं याच्ञां श्रुत्वा, निवर्तध्वम्। यः स्वामी शुद्धात्मा धर्मात्मा वीरः दृढप्रतिज्ञश्च, तेन नगरं प्रतिनीयताम्, न तु वनाय नीयताम्।” तैः वृद्धैः दुःखार्तैः वाक्यमुक्तं दृष्ट्वा, रामः सहसा रथात् अवतीर्य, सीतया लक्ष्मणेन च सह पादान् संहित्य, वनमार्गे प्रस्थितः। धर्माचरणरतः रामः, तान् ब्राह्मणान् रथेण परित्यक्तुं न शशाक करुणया। रामं गच्छन्तं दृष्ट्वा, ब्राह्मणाः क्लेशार्तचित्ताः, दुःखिताः, तमिदं वाक्यमूचुः—“त्वं ब्राह्मणप्रियः, अतः सर्वं ब्राह्मण्यं त्वां अनुगच्छति; एतेऽपि वह्नयः ब्राह्मणाङ्कसंस्थिताः त्वामनुयान्ति। पश्य, वाजपेयसमुत्थानि छत्राणि मेघपङ्क्तिवद् अनुगच्छन्ति। त्वं छायारहितः सूर्यकिरणैः तप्तः, वयं वाजपेयछत्रैः छायां दास्यामः। या नः वाग्भिः मन्त्रैश्च यथाक्रमं नीतिः, सा तव कृते वनं प्रति अनुगच्छति। यत् हृदयस्थं नः वेदसम्पदस्त्रीणि च, गृह एव स्थास्यन्ति, धर्मेण रक्ष्यमाणानि। त्वद्गमनार्थे विचारः न आवश्यकः; त्वं धर्मे स्थितः, वयं धर्ममार्गस्थिताः, किमन्यत्? वयं श्वेतहंससदृशशिराः, भस्मरजोधूसरवेषाः, शीर्ष्णा नम्राः, त्वां प्रतिनिवर्तयामः। अत्र बहूनि ब्राह्मणैः यज्ञकर्माणि आरब्धानि, तेषां समापनं तव प्रतिनिवर्तनमपेक्षते। अत्र स्थावरजङ्गमाः सर्वे प्राणी भक्त्या त्वां याचन्ते; अतः भक्तानां प्रति भक्तिं दर्शय। ये वृक्षाः, मूलैरुन्मूलिताः, वातेन नीताः, त्वां अनुगन्तुं न शक्नुवन्तः, ते वातेनोद्धूताः क्रन्दन्ति इव दृश्यन्ते। पक्षिणः अपि, आहारगमने स्थगिताः, स्ववृक्षेषु स्थिताः, सर्वभूतहितकामिनं त्वां याचन्ति।” एवमुक्ते, ब्राह्मणैः प्रतिनिवर्तनाय क्रोशद्भिः, तत्र तमः समुत्पन्नं, राघवं मार्गे निवारयन्निव। ततः सुमन्त्रः अपि श्रान्तान् अश्वान् रथात् मोचयित्वा, शीघ्रं तान् तमसि निकटे, जलसिक्तगात्रान्, प्रत्यनयत्। इत्येतस्मिन्नेव सर्गे षट्चत्वारिंशः श्लोकः श्रीमद्रामायणे श्रूयताम्।