राजा दशरथः पुत्रकाम्यया अश्वमेधयागस्य संकल्पं कृत्वा मन्त्रिभ्यः एवं प्राह— "पुत्रार्थं मम अश्वमेधयागस्य कर्तुम् इच्छां करोमि, अयं मे मनसि स्थितः संकल्पः। अतः अश्वमेधस्य विधिं समारभितुम् इच्छामि।" तदा स ऋष्यशृङ्गस्य तेजसा मम अपि सर्वे अभिलाषाः सिध्यन्तीति निश्चित्य ब्राह्मणाः तस्य वचनं प्रशशंसुः— "साधु उक्तम्!" इति। ततः वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे ब्राह्मणाः, ऋष्यशृङ्गेन सह, राज्ञः वचः प्रत्यनुच्युः। ते सर्वे ब्राह्मणाः हर्षेण राजानं प्राहुः— "यस्य पुत्रकामना धर्म्यं संकल्परूपेण समुत्पन्ना, स त्वं नूनम् अपारवीर्यसम्पन्नान् चत्वारः पुत्रान् अवश्यम् अवाप्स्यसि।" राजा तेषां द्विजातीनां वचः श्रुत्वा परमं प्रीतः सन्, हर्षपूर्णः शुभानि वाक्यानि मन्त्रिभ्यः उवाच— "वृद्धजनानां आज्ञया शीघ्रमेव अश्वमेधस्य सर्वविधयः क्रियन्ताम्। अश्वः यथायोग्यनियुक्तेन अधिकारीणाऽनुशासने, आचार्येण च सह, विसृज्यताम्।" "सरयूनद्याः उत्तरतीरे यज्ञभूमिः सम्यक् सज्ज्यताम्। शान्तिकर्माणि च नियमानुसारं यथाविधि क्रियन्ताम्। भूमिपालैः कश्चन अपि राजा अयं यज्ञः कर्तुं शक्यः; परं तु अस्मिन् श्रेष्ठे कर्मणि महती दोषः न भवेत्।" "विद्वांसः ब्रह्मराक्षसाः दोषान् अन्वेषयन्ति; यः अशुद्धविधिना यज्ञं करोति, स कर्ता क्षणेन विनश्यति। अतः मम यज्ञः सर्वथा यथाविधि पूर्णः क्रियताम्। यज्ञकर्मणि निपुणाः सर्वे विधीन् सम्यक् व्यवस्थितुं प्रयत्नं कुर्वन्तु।" मन्त्रिणः सर्वे "एवं अस्तु" इति प्रतिगृह्य, राजाज्ञां आदाय यथोक्तं कर्म समारब्धुम् आरब्धवन्तः। ततः द्विजातयः धर्मज्ञं राजानं प्रशस्य, अनुमत्य च, यथागतं तत्रत एव सर्वे निर्जग्मुः। ब्राह्मणेषु गतेषु, राजा बुद्धिमान् मन्त्रिणः विसर्ज्य स्वगृहं प्रविवेश। शृणु पुनः— इदानीं वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे त्रयोदशोऽध्यायः प्रवर्तते। वसन्ते पुनरागते संवत्सरे पूर्णे, बलवान् दशरथः पुत्रार्थं अश्वमेधयागस्य आरम्भाय प्रस्थितवान्। स वसिष्ठं प्रथमतः सम्यक् अभिवाद्य, यथार्हं पूजयित्वा, सविनयं ब्राह्मणश्रेष्ठं प्रति पुत्रकाम्यया वाक्यम् उवाच— "ब्राह्मण, मम यज्ञः यथाविधि क्रियेत, महर्षे! यथा किञ्चिदपि विघ्नं न भवेत्। त्वं मम स्नेही, प्रियः, महागुरुः; अयं यज्ञभारः त्वया एव धार्यः।" तदा वसिष्ठः ब्राह्मणश्रेष्ठः राजानं प्रत्युवाच— "एवं भविष्यति; यत् त्वया सङ्कल्पितं तत् सर्वं मया साधयिष्यते।" ततः स वृद्धान् यज्ञकुशलान् द्विजान्, वृद्धश्रेष्ठान् धर्मज्ञांश्च स्थापत्यविद्यायाः आचार्यांश्च आहूय, तेषु सम्यक् आज्ञां ददौ। सर्वान् शिल्पिनः, तक्षकान्, खनकान्, गणकान्, कर्मकारान्, नटनर्तकांश्च आहूय, तथा शुद्धविद्वांसः, वेदवित्, शास्त्रज्ञांश्च आह्वयत्— "राज्ञः आज्ञया यज्ञः भवद्भिः समारभ्यताम्।