सम्प्रति राघवस्य मातरं दृष्ट्वा, सुतं मित्रैः सह विनीतं प्रणमन्तं, रजनीमण्डलस्य जलधारा इव, शीघ्रं हर्षाश्रुभिः स्नातुम् उद्युक्ता भवसि। तव पुत्रः, वरदः, शीघ्रं अयोध्यां प्रत्यागत्य, मृदुलैः सुकुमारैः हस्तैः तव चरणौ स्नेहपूर्वकं स्पर्शयिष्यति। वीर्यशालिनं सुतं मित्रैः सहितं प्रणमन्तं द्रष्ट्वा, पर्वते मेघश्रेणिः जलं सिञ्चति इव, त्वं हर्षाश्रुभिः तम् स्नापयिष्यसि। एवं विविधैः कौशलयुक्तैः निर्मलैः वाक्यैः राघवस्य मातरं सान्त्वयित्वा, महाराज्ञी सुमित्रा मौनं समुपागच्छत्। लक्ष्मणस्य मातुः वाक्यं राघवस्य मातरं प्रति श्रुत्वा, राजपत्नी तस्य दुःखं तत्क्षणात् शरीरात् निवर्तितम्, शरदृतौ अल्पजलमेघस्य यथा। एवं श्रीमद् रामायणे आद्ये काव्ये वाल्मीकिना कृतायोध्याकाण्डस्य चतुश्चत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। श्रीमद् वाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः श्रोतव्यः। महात्मनः रामस्य सत्यवीर्यस्य भक्ताः जनाः तं वनगमनाय निर्गच्छन्तं अनुगच्छन्। राजा, मित्रः रक्षकः, धर्मनिमित्तं पूर्वमेव प्रत्यागतः, तस्य जनाः न प्रत्यगच्छन्, रामस्य रथं अनुवर्तन्ते। अयोध्यायां वसन्तः जनः रामः गुणसम्पन्नः, पूर्णचन्द्रमिव प्रियः। तदा नगरवासिभिः प्रार्थितः अपि, काकुत्स्थः पितुः सत्यं पालनाय वनं प्रति प्रस्थितः। तान् स्नेहेन पश्यन्, नेत्रैः पीत्वा इव, रामः तेषां जनान् सौम्यं वचनं वदति, पितेव स्वपुत्रेभ्यः। अयोध्यावासिनां मम प्रति यः स्नेहः सम्मानः च, सः मम निमित्तं विशेषतः भरताय प्रदर्श्यताम्। सः शीलवान् कैकेयीसुतः, युष्माकं प्रियं हितं च यथावत् करिष्यति। यद्यपि सः युवा, तु बुद्धिमान्, सौम्यः, वीर्यगुणैः युक्तः; सः युष्माकं भयापहः योग्यः स्वामी भविष्यति। सः राजगुणैः युक्तः, युवराजः नियुक्तः; अतः मम वचनं वृद्धानां च निर्देशं अनुसृत्य, स्वामिनः आज्ञा पालनीयाः। राजा मम वनगमनं कालं शोकं न करोतु; एवं मम निमित्तं, तस्य सुखार्थं युष्माभिः कार्यं कर्तव्यम्। यथाधिकं दशरथः धर्मं पालितवान्, ततो अधिकं जनः रामं स्वामिनं इच्छन्ति। रामः सौमित्रिणा सह अश्रुपूर्णनेत्रः, गुणैः नगरवासिनं आत्मनः प्रति आकर्षति इव। तदा द्विजातीनां वृद्धाः, ज्ञानवृद्धाः, आयुवृद्धाः, बलवृद्धाः, शिरः कम्पमानः, दूरात् एतद् वचनं वदन्ति— "रामं वहन्तः शीघ्राश्वाः, प्रत्यागतव्यं! न अधिकं गन्तव्यम्। स्वहितं स्वामिहितं च।" सर्वे प्राणी, विशेषतः अश्वाः, वचनं श्रुत्वा सज्जन्ते; अतः अस्माकं याचनां श्रुत्वा, प्रत्यागतव्यं। यः स्वामी, शुद्धात्मा, धर्मिष्ठः, वीरः, सत्यनिष्ठः, सः नगरं प्रत्यागमनाय अश्वैः न वनं गमनाय नेतव्यः। तान् वृद्धान् दुःखितान् दुःखयुक्तं वचनं वदन्तं दृष्ट्वा, रामः रथात् शीघ्रं अवतरत्। ततः रामः सीतया लक्ष्मणेन च सह, पदानि समीपसमीपं स्थापयन्, वनाय प्रस्थितः। धर्मनिष्ठः रामः, ब्राह्मणान् रथेन विहाय दया न कर्तुं शशाक। रामं वनं प्रति प्रस्थितं दृष्ट्वा, ब्राह्मणाः दुःखितचित्ताः, विषण्णाः, तं वचनं वदन्ति— "सर्वं ब्राह्मण्यं त्वां अनुगच्छति, त्वं ब्राह्मणभक्तः; अग्नयः अपि ब्राह्मणकन्धरेषु धृताः त्वां अनुगच्छन्ति।" "वाजपेययज्ञोत्पन्ना छत्राणि मेघाः वर्षान्ते यथा, पृष्ठतः अनुगच्छन्ति।" "त्वं सूर्यरश्मिभिः तप्तः, छत्ररहितः; वयं वाजपेयछत्रैः तव छाया दास्यामः।" "यः नित्यं वेदमन्त्रानुसारं निश्चयः अस्माकं आसीत्, सः त्वदर्थं वनं अनुगच्छति।" "वेदाः, यः अस्माकं हृदये निवसन्ति, धनं च, गृहेषु स्थास्यन्ति; पत्न्यः धर्मरक्षिताः।" "त्वद्वनगमनं विषये पुनः विचारणाय न आवश्यकता; धर्मनिष्ठस्य तव, धर्ममार्गस्थेषु अस्माकं, किम् अवशिष्यते?" "श्वेतहंसवत् शिरोरुहः, नम्रवृत्तिः, भूमिधूलितः, नमस्कृत्य, त्वां प्रत्यागमनाय याचामः।" "बहु यज्ञाः ब्राह्मणैः कृताः, तेषां समापनं तव प्रत्यागमनं अधिष्ठितम्।" "सर्वे प्राणी, चराचराः, भक्ताः; ते त्वां याचन्ति, भक्तेषु भक्ति दर्शय।" "त्वां अनुगन्तुं अशक्ताः, मूलच्छिन्नाः, वातेन नीताः, वृक्षाः व्याकुलाः, वातेन उन्नीयमानाः, विलपन्ति इव।" "पक्षिणः, आहारगतौ स्थिराः, वृक्षेषु स्थिताः, त्वां सर्वभूतहितं याचन्ति।" ब्राह्मणैः प्रत्यागमनाय विलपिते, तत्र तमः प्रादुरभवत्, राघवस्य मार्गं रोद्धुम् इच्छति इव। ततः सुमन्त्रः अपि श्रान्तान् अश्वान् रथात् मुक्त्वा, शीघ्रं प्रत्यागम्य, तान् जलसिक्ताङ्गान् तमसि समीपं निनयत्।