सुमित्रा देवी कौसल्यां समाश्वासयन्ती प्राह—“देवि, यः तव पुत्रः राघवः, तस्य मातरं त्वां शोकेन योग्यां न पश्यामि। रामात् श्रेष्ठः कश्चन नास्ति, स धर्ममार्गे स्थितः। शीघ्रं त्वं स्वपुत्रं मित्रैः सहितं प्रणमन्तं दृष्ट्वा, हर्षबाष्पैः सिञ्चिता, वारिदेव वर्षन्तीव, हर्षाश्रूणि मुञ्चिष्यसि। स तव पुत्रः वरदः, शीघ्रं पुनरायोध्यां प्रत्यागत्य, स्निग्धपाणिभ्यां तव चरणौ मृदुलतलसङ्गेन संप्रमर्षिष्यति। वीरं तं पुत्रं मित्रैः सहितं प्रणमन्तं दृष्ट्वा, पर्वतम् अभिवर्षन्त्यः मेघपङ्क्तयः इव, त्वं हर्षबाष्पैः सिञ्चिष्यसि। एवं विविधैः सुश्लक्ष्णैः वाक्यैः कौसल्यां सान्त्वयित्वा, दूषितरहितया वाचा, सुमित्रा रघुपतेः जननीं तुष्टाव, ततो मौनं जगाम। लक्ष्मणस्य मातुः वचनानि कौसल्यया श्रुत्वा, सा राजपत्नी दुःखं तत्क्षणात् त्यक्तवती, शरद्कालीनमेघ इव अल्पवारिणं दुःखम्। एवं श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये वाल्मीकिमुनेः काव्ये अयोध्याकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। ततः पंचचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। रामस्य महात्मनः सत्यपराक्रमस्य जनाः भक्त्या तं वनं यान्तं अनुजग्मुः। राजा धर्मेण निबद्धः स्वकार्येण निवृत्तः सन् अपि, जनाः रामरथं न परित्यज्य, तं अन्वयुः। अयोध्यायां वसतां पुरुषाणां मध्ये, गुणसम्पन्नः प्रसिद्धः रामः पूर्णचन्द्रवत् प्रियः आसीत्। तेषां नागराणां विनयेन निवार्यमाणः अपि, काकुत्स्थः पित्रा सत्यं पालयन्, वनाय प्रतस्थे। तान् स्नेहेन निरीक्ष्य, नेत्रैः पिबन्निव, सौम्यया वाचा पितेव स्वसुतान् तान् जनान् रामः उवाच। “अयोध्यावासिनां मयि यः स्नेहः मानश्च, स मम कृते विशेषेण भरते प्रदर्श्यताम्। स हि धर्मज्ञः कैकेयीप्रियः, युष्माकं हितं प्रियं च सम्यक् करिष्यति। स बालः अपि, प्रज्ञया वृद्धः, सौम्यः, वीरगुणसम्पन्नः च; स भवतः योग्यः नाथः, भयापगमः च स्यात्। स राजगुणैः युक्तः, युवराजः च कृतः; मम वचनात् वृद्धानां च आदेशात्, भवन्तः नाथस्याज्ञां पालयन्तु। राजा यथा मम वनगमनं श्रुत्वा शोकं न कुर्यात्, तथा भवन्तः अपि मम कृते तस्य सुखाय प्रवर्तन्ताम्।” राजा दशरथः धर्मे अधिकं स्थितः यथा, तथा जनाः रामं नाथं कर्तुम् अधिकं स्पृहयन्ति स्म। नेत्रैः अश्रुपूर्णैः, रामः सौमित्रिणा सह, स्वगुणैः नगरवासीन् आत्मनः समीपं आक्रुष्य इव दृष्टः। ततः द्विजातीनां वृद्धाः, ज्ञानवयोबलसम्पन्नाः, शिरोभिः कम्पमानेषु, दूरात् वाक्यम् ऊचुः—“हे शीघ्रगामिनः अश्वाः ये रामं वहन्ति, निवर्तध्वम्! न भूयोऽन्तरं गन्तव्यम्; स्वार्थाय नाथस्य च। सर्वे प्राणी, विशेषतः अश्वाः, वाक्ये प्रवृत्ताः; अतः अस्माकं निवेदनं श्रुत्वा, निवर्तध्वम्। यः भवतः शुद्धात्मा धर्मिष्ठः वीरः दृढप्रतिज्ञश्च, स नगरं प्रत्यानीयः, न वनं नीयताम्।” तान् वृद्धान् दुःखार्तान् शोकवचनप्रवृत्तान् दृष्ट्वा, रामः सहसा रथात् अवतीर्णः। ततः रामः सीतया लक्ष्मणेन च सह, पदातिः, समीपस्थपदविन्यासेन, वनाय प्रतस्थे। धर्मानुष्ठानप्रियः रामः, करुणया तान् ब्राह्मणान् रथेन परित्यक्तुं न शशाक। तं गच्छन्तं दृष्ट्वा, ब्राह्मणाः दुःखितचित्ताः, गाढदुःखार्ताः, तम् इदं वाक्यम् ऊचुः—“त्वं ब्राह्मणप्रियः, ब्राह्मण्यं त्वामनुवर्तते। एतेऽपि वह्नयः ब्राह्मणकन्धरास्वारूढाः त्वामनुगच्छन्ति। पश्यैतानि वाजपेयसमुत्थानि छत्राणि, वृष्टिपर्यन्ते मेघपङ्क्तयः इव, अस्मान् अनुगच्छन्ति। त्वं सूर्यतापदग्धः छत्ररहितश्च, वयं स्वैः वाजपेयछत्रैः छायां दास्यामः। यत् नः संकल्पः वेदमन्त्रानुसारः, स त्वदर्थं वने त्वामनुगच्छति। हृदये वसन्ति ये वेदाः, ये नः मुख्यधनम्, ते गृह एव तिष्ठन्ति, यथा धर्मे पत्न्यः अपि। त्वद्वनगमने विचारस्य आवश्यकता नास्ति; त्वं धर्मनिष्ठः चेत्, धर्ममार्गे स्थितानां नः किं शेषम्? शिरोभिः नम्रैः, श्वेतहंससदृशपुलकैः, विनीताचारैः, भूमिधूलिलिप्तैः, वयं त्वां निवर्तयामः। अत्र बहूनि ब्राह्मणैः कृतानि यज्ञानि अपि अपूरितानि; तेषां सिद्धिः त्वत्प्रत्यागमनं प्रति स्थितम्। इह स्थावरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि त्वयि भक्तानि; तानि त्वां प्रार्थयन्ति, त्वं भक्तेषु भक्तिं दर्शय। ये वृक्षाः मूलैः छिन्नाः वातेन चालयन्ते, त्वां अनुगन्तुं अशक्ताः, ते वातेनोद्धूताः क्रोशन्ति इव। पक्षिणः अपि आहारगमनवर्जिताः, वृक्षेषु स्थिताः, सर्वभूतहिते रतं त्वां प्रार्थयन्ति। एवं ब्राह्मणैः प्रत्यागमनार्थं क्रोशद्भिः, तत्र तमः समुत्पन्नम्, राघवस्य मार्गं रुद्धवद् अभवत्।