सुमित्रा देवी कौसल्यां सान्त्वयन्ती स्नेहपूर्णया वाचा ताम् इदं प्रवेदयत्—"देवि, त्वं पुनरपि पुत्रं वनात् प्रत्यागतं द्रक्ष्यसि। शोकमोहौ त्यज; सत्यमेव वदामि। अकल्मषे, त्वं पुनरपि चन्द्रमिवोदितं शिरसा ते पादान् वन्दमानं पुत्रं द्रक्ष्यसि। तम् अभिषिक्तं तेजस्विनं प्रविशन्तं दृष्ट्वा शीघ्रमेव हर्षाश्रूणि नेत्राभ्यां स्रक्ष्यसि। न ते दुःखं न च क्लेशः, न च रामस्य किञ्चिद् अमङ्गलम् दृश्यते। शीघ्रं त्वं पुत्रं सीतया लक्ष्मणेन च सह द्रक्ष्यसि। अघमर्षिणि, सर्वं जनं त्वं सान्त्वयितुम् अर्हसि; किं त्वं हृदि दुःखं धारयसि? न ते शोकार्हा, यस्य पुत्रः राघवः; रामात् धर्मनिष्ठात् न कोऽपि श्रेष्ठः। त्वं शीघ्रं मित्रैः सहितं प्रणमन्तं पुत्रं दृष्ट्वा हर्षवर्षमिव मेघः क्षिप्रं स्रक्ष्यसि। तव पुत्रः वरदः शीघ्रं अयोध्याम् आगत्य मृदुलपाणिभ्यां पादौ ते स्प्रिश्यति। तम् अतिवीर्यं मित्रैः सहितं प्रणमन्तं पुत्रं दृष्ट्वा त्वं पर्वतं प्रति मेघमाला इव हर्षाश्रुभिः सिञ्चयिष्यसि।" एवं राघवमातरं विविधैः सान्त्वनैः वचोभिः सान्त्वयित्वा, कल्याणी सुमित्रा मौनं उपगता। लक्ष्मणमातुः तानि वाक्यानि श्रुत्वा, राघवमातुः शोकः शरीरात् शरद्भ्यः सान्द्रमेघ इव क्षणेन व्यपगतः। एवमयोध्याकाण्डस्य चतुश्चत्वारिंशः सर्गः श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये वाल्मीकिना विरचिते समाप्तः। ततो पंचचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। ततः महात्मनि रामे निष्ठायां प्रस्थिते, तं जनाः सत्यवीर्यं रामं भक्त्या अनुव्रजन्। राजा मित्रं रक्षकश्च कर्तव्यनिष्ठया निवृत्तः सन् अपि तं जनाः न परित्यज्य रथम् अन्वगच्छन्। अयोध्यावासिनां मध्ये रामः पुण्यकीर्तिः सर्वगुणसम्पन्नः पूर्णचन्द्र इव प्रियः। तदा नगरवासिभिः निवर्तितुं याचितः सन् अपि काकुत्स्थः पितुः सत्यं पालयन् वनाय प्रस्थितः। सः तान् जनान् स्नेहेन पश्यन्, नेत्रैः पीत्वेव, स्निग्धया वाचा पितेव पुत्रान् सम्बोध्य उवाच—"मम कृते अयोध्यावासिनां मम प्रति यः स्नेहः मानश्च, स एव विशेषेण भरते प्रदर्श्यताम्। सः कैकेयीसुतः सदाचारवान् यथोचितं प्रियहितं करिष्यति। सः अपि यौवने स्थितः प्राज्ञः सौम्यः शौर्यगुणसम्पन्नश्च भविता, भवतां भयापहः युक्तः पतिः। सः राजगुणैः युक्तः युवराजः नियुक्तश्च; मया च वृद्धैश्च यथोक्तं, भवद्भिः तस्याज्ञा पालनीया। यथा राजा मम वनगमनात् दुःखं न कुर्यात्, तथा मम कृते यूयं अपि तस्य सुखाय प्रवर्तध्वम्।" राजा दशरथः धर्मनिष्ठः जितेन्द्रियः सन् यावत् धर्मे स्थितः, तावत् जनाः रामं स्वामिनम् इच्छन्ति। अश्रुपूर्णलोचनः रामः सौमित्रिणा सह गुणैः जनान् स्वयम् आकर्षन् इव दृष्टः। तदा द्विजातयः वृद्धाः विद्यासंपन्नाः, कम्पमानशीर्षाः दूरात् रामं प्रार्थयन्तः ऊचुः—"रामं वहन्तः शीघ्रगामिनः अश्वाः, निवर्तध्वम्! न भूयोऽग्रे गन्तव्यम्, भवताम् एव हितम्। सर्वे प्राणी विशेषतः अश्वाः वचने प्रवर्तन्ते; अतः अस्माकं वचः श्रुत्वा निवर्तध्वम्। यः भवतः शुद्धात्मा धर्मात्मा वीर्यवान् दृढव्रतः च, तेन नगरे प्रतिनीतव्यः, न वनं नेतव्यः।" एवं वृद्धान् दुःखितान् क्लेशयुक्तवचोब्रुवतः दृष्ट्वा रामः सहसा रथात् अवतीर्य, सीतया लक्ष्मणेन च सह पदातिः वनाय समीपं प्रस्थितः। धर्मनिष्ठः रामः तान् ब्राह्मणान् रथेन परित्यक्तुं न शशाक, दयया च। रमं वनं प्रयान्तं दृष्ट्वा, ब्राह्मणाः क्लेशितचेतसः दुःखिताः तं वाक्यम् ऊचुः—"त्वं ब्राह्मणप्रियः, सर्वा ब्राह्मणता त्वाम् अनुगच्छति; एते ब्राह्मणकन्धरासंस्थिताः अग्नयः अपि त्वाम् अनुगच्छन्ति। पश्यैतानि वाजपेयसंभूतानि छत्राणि वर्षान्ते मेघमाला इव पृष्ठतः अनुगच्छन्ति। त्वं छायाहीनः आतपदग्धः, वयं वाजपेयछत्रैः छायां दास्यामः। यः नः निर्णयः वेदमन्त्रानुगतः सः अपि त्वदर्थं वनं गच्छति। ये वेदाः हृदि स्थिताः, येषां धर्मपत्नीः, गृह एव स्थिताः स्युः। त्वद्वनगमनस्य किञ्चित् चिन्तनं न आवश्यकम्; त्वं धर्मनिष्ठः, वयं धर्ममार्गस्थाः, किम् अधिकम्? शुक्लपक्षराजहंससदृशशिरसः, विनीताचाराः, भूमिसंस्पृष्टधूलयः वयं शीर्ष्णा प्रणम्य त्वां निवर्तयामः।" एवं सुमित्रया सान्त्वितायाः कौसल्यायाः दुःखः नश्यति, रामः नगरजनान् सान्त्वयन् भरतस्य अनुशीलनम् उपदिशति, वृद्धद्विजानां प्रार्थनया रथात् अवतीर्य, सीतया लक्ष्मणेन च सह पद्भ्यां वनं गच्छन्, ब्राह्मणानां धर्मनिष्ठाया अनुग्रहम् लब्ध्वा, तेषां छत्रैः छायां प्राप्नोति—एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एषः सर्गः प्रवर्तते।