अयोध्यायाः जनाः, रामस्य वनगमनं दृष्ट्वा, दुःखवेगेन आक्रान्ताः, शोकजनितानि अश्रूणि स्रवयन्ति स्म। तस्य विजितात्मनः वीरस्य, वल्कलमुनिवेषस्य, सीता यत्र सदा सौभाग्यं अनुसरति, तत्र तस्य किं अप्राप्यं स्यात्? धनुषि श्रेष्ठकौशलस्य, स्वयम् शरशस्त्रधारिणः, लक्ष्मणः तस्य पुरतः गच्छति; तस्य किं अप्राप्यं भवेत्? "त्वं पुनः वनात् प्रत्यागतं रामं द्रक्ष्यसि, हे देवि; शोकमोहौ त्यज—सत्यं वदामि," इति जनाः आश्वासयन्ति। "हे निष्कलुषे, चन्द्रस्योदयं यथा, तथा तव पुत्रः शिरसा तव पादयोः प्रणम्य पुनः दृश्यते," इति वदन्ति। "स तव पुत्रः, अभिषिक्तः, दीप्तिमान् नगरं पुनः प्रविशन्तं दृष्ट्वा, त्वं शीघ्रं हर्षाश्रूणि स्रक्ष्यसि।" "शोकः वा दुःखं वा मा भवतु, हे देवि; रामस्य किञ्चिद् अशुभं न दृश्यते। शीघ्रं तं पुत्रं सीतालक्ष्मणसहितं द्रक्ष्यसि।" "हे पापमुक्ते, त्वं सर्वान् जनान् सान्त्वयितुम् अर्हसि; किम् इदानीं हृदि दुःखं धारयसि, हे देवि?" "यस्य पुत्रः राघवः, सा दुःखस्य पात्रं नास्ति; रामात् धर्मनिष्ठात् महान् कश्चन नास्ति।" "सखा-संयुक्तं तव पुत्रं प्रणमन्तं दृष्ट्वा, शीघ्रं हर्षाश्रूणि स्रक्ष्यसि, यथा मेघः वार्षिकं जलं स्रवति।" "वरदः तव पुत्रः शीघ्रं अयोध्यां प्रत्यागत्य, स्निग्धपाणिभ्यां तव पादौ मृदुलतया स्पर्शयिष्यति।" "वीरं सखा-संयुक्तं तव पुत्रं प्रणमन्तं दृष्ट्वा, त्वं हर्षाश्रूणि स्रक्ष्यसि, यथा मेघपङ्क्तिः पर्वते वर्षति।" एवं राममातरं विविधैः वाक्यैः सान्त्वयित्वा, कौशलया, वाक्यकुशलया, निष्कलुषया, सुमित्रा तुष्णीम्भूताः। लक्ष्मणमातुः वचनानि श्रुत्वा, राममातरं प्रति तानि, राजपत्नी तस्य दुःखं त्वरितं शरीरात् निवर्तितम्, यथा शरद्वर्षे अल्पजलः मेघः। इति अयोध्याकाण्डस्य चतुश्चत्वारिंशः सर्गः श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये वाल्मीकिना कृतः समाप्तः। पञ्चचत्वारिंशः सर्गः श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे श्रोतव्यः। तदा जनाः, महात्मनः रामस्य सत्यवीर्यस्य भक्ताः, तं वनगमनं अन्वगच्छन्। राजा, मित्रः रक्षकः च, धर्मबलात् पूर्वं प्रत्यागतः, तत्र जनाः प्रत्यागमनं न कृतवन्तः, किन्तु रामस्य रथं अनुगच्छन्। अयोध्यावासिनां मध्ये रामः, गुणसम्पन्नः, पूर्णचन्द्र इव प्रियः आसीत्। तदा नगरजनैः याच्यमानः अपि, ककुत्स्थः पितुः सत्यं पालयन्, वनाय प्रस्थितः। स तान् जनान् स्नेहपूर्णदृष्ट्या पिबन् इव, स्निग्धं वचनं उवाच, पितेव स्वपुत्रान्। "अयोध्यावासिनां मम प्रति यः प्रेम सन्मानः च, स मम कृते विशेषतः भरते प्रदर्श्यताम्।" "स कौशल्यानन्दः, शीलसम्पन्नः, यः प्रियं हितं च यथायोग्यं करिष्यति।" "यद्यपि तरुणः, तु प्रज्ञायुक्तः, सौम्यः, वीरगुणसम्पन्नः; भवतः भयहरः उपयुक्तः स्वामी भविष्यति।" "राज्यगुणसम्पन्नः, युवराजः च नियुक्तः; मम तथा वृद्धैः निर्देशितं, स्वामिनः आज्ञा पालनीया।" "यथा राजा मम वनगमनं दुःखं न कुर्यात्, तथैव मम कृते तस्य सुखार्थं भवता आचरितव्यम्।" "यदा दशरथः धर्मनिष्ठः, तदा जनाः रामं स्वामीं इच्छन्ति।" "अश्रुपूरितनेत्रः रामः सौमित्रिसहितः, गुणैः नगरवासिनः स्वयम् आकर्षति, यथा बन्धनम्।" तदा द्विजश्रेष्ठाः वृद्धज्ञानवृद्धबलसम्पन्नाः, कम्पितशीर्षाः, दूरात् इदं वचनं ऊचुः। "हे शीघ्रगामिनः रामस्य अश्वाः, प्रत्यागच्छत; न अधिकं गन्तव्यम्। स्वस्य च स्वामिनः च हिताय।" "सर्वे प्राणी, विशेषतः अश्वाः, वाच्यं शृण्वन्ति; अतः, अस्माकं याचना शृण्वन्तः प्रत्यागच्छत।" "यः शुद्धात्मा, धर्मिष्ठः, वीरः, दृढनियतः स्वामी, नगरं प्रत्यागम्येन्, न वनं गच्छेत्।" वृद्धान् दुःखितान् क्लेशयुक्तवचनान् दृष्ट्वा, रामः रथात् त्वरितं अवतीर्य। ततः रामः सीतालक्ष्मणसहितः पादान् निकटं निकटं स्थापयन्, वनाय प्रस्थितः। धर्मानुरागी रामः, ब्राह्मणान् रथेन परित्यक्तुं न शशाक, करुणया। तं गच्छन्तं दृष्ट्वा, ब्राह्मणाः दुःखितचित्ताः, गम्भीरदुःखेन, इदं वचनं ऊचुः। "सर्वं ब्राह्मण्यं त्वां अनुसरति, त्वं ब्राह्मणभक्तः; अग्नयः अपि ब्राह्मणकन्धरेषु स्थापिता, त्वां अनुगच्छन्ति।" "पश्य, वाजपेययज्ञोत्पन्नाः छत्राणि, अस्मान् अनुगच्छन्ति, यथा वर्षान्ते मेघाः।" "त्वं सूर्यतापेन दग्धः, छत्ररहितः; वयं वाजपेयछत्रैः छायां दास्यामः।" "यः नित्यं वेदमन्त्रानुसारः निश्चयः, स त्वदर्थं वनं अनुसरति, हे प्रिय।" एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिरचिते अयोध्याकाण्डे इत्येषा कथा प्रवहति।