रामः पुरुषर्षभः शीघ्रमेव पृथिव्या सीतया च लक्ष्म्या च सहैवाभिषिक्तः भविष्यति। तस्य प्रस्थानं दृष्ट्वा अयोध्यावासिनः शोकवेगेन आहताः दुःखसम्भूताश्रूणि मुमुचुः। यः अजितश्च वीरश्च काषायचीरवासाः, यस्य सीतायाः सौभाग्यं सदा अनुगच्छति, तस्य किमपि दुर्लभं नास्ति। यः धनुर्विद्याम् उत्तमाम् अधत्ते, स्वयम् एव बाणखड्गधारी च, यस्य लक्ष्मणः पूर्वगामी च, तस्यापि किमपि दुर्लभं नास्ति। त्वं पुनः तं वनात् प्रतिनिवृत्तं द्रक्ष्यसि, हे भामिनि, शोकमोहौ त्यज; सत्यम् एव वदामि ते। हे अनघे, चन्द्रमिवोदितं पुत्रं तव पादयोः शीर्ष्णा नमतः पुनरपि द्रक्ष्यसि। तमभिषिक्तं प्रभायुक्तं प्रविशन्तं दृष्ट्वा शीघ्रमेव तव नेत्राभ्यां हर्षाश्रूणि पतिष्यन्ति। मा दुःखं मा च वेदनां, हे भामिनि; रामस्य किञ्चिदप्यशुभं न दृश्यते। शीघ्रं सीतया लक्ष्मणेन च सह पुत्रं द्रक्ष्यसि। हे पापवर्जिते, त्वं सर्वान् एतान् जनान् समाश्वासय; किमर्थं हृदि दुःखमिदानीं धारयसि? न त्वं शोचनीया, यस्याः पुत्रः राघवः; रामात् धर्मनिष्ठात् श्रेष्ठः कश्चन नास्ति। सखिभिः सहितं प्रणतम् आत्मजं दृष्ट्वा त्वं शीघ्रमेव हर्षवर्षेण वारिधर इव जलं मुञ्चिष्यसि। तव वरदः पुत्रः शीघ्रमेव अयोध्यां प्रतिनिवर्त्य, सौम्यपाणिभ्याम् तव पादौ मृदुलैः स्पृशिष्यति। वीरं पुत्रं सखिभिः सहितं प्रणतम् आलिङ्गन्ती त्वं हर्षाश्रूणि सिञ्चिष्यसि, इव मेघमाला पर्वते वर्षन्ती। इत्येवं राममातरं विविधैः वाक्यैः समाश्वास्य, सुमित्रा, या वाक्यशुद्धा, मौनं जग्राह। लक्ष्मणमातुः वाक्यानि राममातुः प्रति उक्तानि श्रुत्वा, राजपत्नी सा दुःखं शरीरात् वियोगमिव शरद्भूतमेघं त्यक्तवती। एवं श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये वाल्मीकिना कृतायोध्याकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः श्रोतव्यः। रामे महात्मनि सत्यवीर्ये निष्ठिते, तं वने प्रयान्तं जनाः भक्त्या अनुव्रजन्। राजा स्वधर्मेण निवृत्तः सन् अपि, तं न परित्यज्य, रामस्य रथम् अन्वयुः। अयोध्यायां वसतां पुरुषाणां मध्ये, रामः गुणसम्पन्नः पूर्णचन्द्रवत् प्रियः आसीत्। तदा जनैः निवेद्यमानः अपि, काकुत्स्थः पितुः सत्यं पालयन् वनं प्रति प्रस्थितः। सः तान् जनान् स्नेहेन पश्यन्, नेत्राभ्यां पिबन्निव, पितेव स्वपुत्रान् मृदुवाक्यं बभाषे। अयोध्यावासिनां मयि या प्रीतिर्भक्तिश्च, सा मम हेतोः विशेषतः भरते प्रदर्श्या। सः हि शीलवान् कैकेय्याः प्रियो यथार्हं वो हितं प्रियं च करिष्यति। सः अपि अल्पवयाः सन्, प्रज्ञया वृद्धः, सौम्यश्च वीर्यसम्पन्नश्च; सः योग्यः नाथः भवितुं, भवतां भयापहः। सः राजगुणैः युक्तः, युवराजः च नियुक्तः; मया च वृद्धैः च यथोक्तं, स्वामिनः आज्ञा कार्य्या। राजा यथा मम वनगमनं श्रुत्वा न शोचेत्, एवं यूयं अपि मम प्रियार्थं तस्य सुखे प्रवर्तध्वम्। यावत् धर्मे स्थितः राजा दशरथः, तावत् जनाः रामं नाथमिव इच्छन्ति। अश्रुपूर्णलोचनः रामः सौमित्रिणा सह, स्वगुणैः जनान् आकर्षन् इव दृष्टः। तदा द्विजश्रेष्ठाः वृद्धज्ञानवयोबलसम्पन्नाः कम्पमानशिरसः दूरात् वचनम् ऊचुः— "हे शीघ्रगामिनः अश्वाः, रामं वहन्तः, निवर्तध्वम्; न युष्माभिः परं गन्तव्यम्; भवतां स्वामिनश्च हितार्थम्। सर्वे प्राणी विशेषतः अश्वाः वाक्यश्रवणपरायणाः; अतः अस्माकं निवेदनं श्रुत्वा निवर्तध्वम्। यः भवतः शुद्धात्मा धर्मात्मा वीर्यवान् दृढप्रतिज्ञश्च, तेन नगरे प्रत्यानीयः भवितव्यः, न तु वनं नीतव्यः।" ताँ वृद्धान् दुःखार्तान् क्लेशयुक्तवचनान् दृष्ट्वा, रामः सहसा रथात् अवतीर्य सः सीतया लक्ष्मणेन च सह पादातिः वनाय प्रस्थितः, पदानि निकटानि स्थापयन्। धर्मपालकः रामः, कृपया तान् ब्राह्मणान् रथेन परित्यक्तुं न शशाक। तस्य गच्छतः ब्राह्मणाः दुःखितचित्ताः, शोकार्ताः, तमिदं वचनम् ऊचुः— "सर्वा ब्राह्मण्यं त्वामनुगच्छति, त्वं हि ब्राह्मणप्रियः; एते च वह्नयः ब्राह्मणस्कन्धन्यस्ताः अपि त्वामनुगच्छन्ति। पश्य वाजपेयसमुत्थानि छत्राणि, वर्षान्ते मेघाः इव पृष्ठतः अनुगच्छन्ति। त्वं हि सूर्यरश्मिभिः तप्तः छत्रवर्जितश्च, वयं तव वाजपेयछत्रैः छायां करिष्यामः।" एवं सर्गान्ते वाल्मीकिरृषिः उक्तवान्— "इति श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः समाप्तः; पञ्चचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते।