सुमित्रा देवी, रामस्य मातरं सान्त्वयन्ती, हर्षपूर्णया वाणीया एवमुवाच—"देवि, देवतानां च प्राणिनां च श्रेष्ठः स रामः, तस्य कः दोषः स्यात् वनवासे वा नगरवासे वा? स शीघ्रं भूम्या सीतया च समृद्ध्या च सह त्रिभिः अभिषिक्तः भविष्यति।" रामस्य प्रस्थानं दृष्ट्वा अयोध्यावासिनः जनाः दुःखवेगेन आहताः शोकजनितं अश्रु मुमुचुः। तस्य अजयस्य वीरस्य वल्कलाजिनधारिणः, यस्य सौभाग्यं सीतया सह अनुगच्छति, किमस्य अप्राप्यं स्यात्? धनुष्मता तस्य, शरचापधारिणः, यस्य लक्ष्मणः पुरःसरः, किमस्य अप्राप्यं स्यात्? "देवि, त्वं पुनः तम् वनात् प्रत्यागतम् द्रक्ष्यसि; शोकं मोहं च त्यज—सत्यं ते वदामि। निष्कलुषे, पुनः पुत्रं शिरसा ते पादयोः प्रणमन्तं चन्द्रमिव उदितं द्रक्ष्यसि। तं अभिषिक्तं दीप्तं च पुनः प्रविशन्तं दृष्ट्वा शीघ्रं हर्षाश्रूणि नेत्रेभ्यः स्रक्ष्यसि।" "शोकः दुःखं वा मा अस्तु; रामस्य किञ्चिद् अनिष्टं न दृश्यते। शीघ्रं सीतया लक्ष्मणेन च सह पुत्रं द्रक्ष्यसि। निष्पापे, सर्वान् एतान् जनान् सान्त्वयितुं त्वं युक्ता; किं तव हृदि दुःखं धारयसि?" "देवि, राघवस्य पुत्र्या शोकं नु योग्यं न; रामात् श्रेष्ठः कश्चन नास्ति, धर्मनिष्ठः सः। मित्रैः सह पुत्रं प्रणमन्तं शीघ्रं हर्षाश्रूणि वर्षमिव मेघः स्रक्ष्यसि। वरदः पुत्रः शीघ्रं अयोध्यां प्रत्यागम्य, मृदुलपाणिभ्यां ते पादौ स्पर्शयिष्यति।" "वीरं पुत्रं मित्रैः सह प्रणमन्तं दृष्ट्वा, पर्वते मेघपङ्क्तिवत् हर्षाश्रूणि स्रक्ष्यसि।" एवं रामस्य मातरं विविधैः वाक्यैः सान्त्व्य, सुमित्रा देवी, कौशल्यानां समीपे, कल्याणी वाणीं समाप्त्य, मौनं उपागच्छत्। लक्ष्मणस्य मातुः वचनं श्रुत्वा, रामस्य मातरं प्रति, राजपत्नी, तस्य दुःखं त्वरितं शरीरात् निवृत्तं, शरद्पर्यन्ते अल्पजलं मेघमिव। एवं अयोध्याकाण्डस्य चतुश्चत्वारिंशः सर्गः श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये वाल्मीकिना कृतः समाप्तः। पञ्चचत्वारिंशः सर्गः श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे श्रोतव्यः। रामं महात्मानं सत्यवीर्यं जनाः अनुगम्य वनवासाय यायमानं अन्वगच्छन्। राजा, मित्रः रक्षकः च, धर्मबलात् पूर्वमेव प्रत्यागतः, तु जनाः न प्रत्यागच्छन्, रामस्य रथम् अनुव्रजन्। अयोध्यावासिनां मध्ये रामः पुण्यकीर्तिः गुणसम्पन्नः पूर्णचन्द्रमिव प्रियः आसीत्। नागरिकैः तदा प्रार्थितः, काकुत्स्थः पितुः सत्यं पालयन् वनाय प्रस्थितः। तान् स्नेहदृष्ट्या पिबन्निव, रामः स्नेहपूर्णं वचनं तेषां जनानां प्रति पितेव पुत्रेभ्यः अवदत्—"मम प्रति अयोध्यावासिनां यः प्रेम आदरः च, सः मम हेतोः विशेषतः भरताय दर्शितव्यः।" "सः शीलवान् कैकेयीपुत्रः, यः यथायोग्यं प्रियं हितं च वः करिष्यति। यद्यपि बालः, तु बुद्धिमान् सौम्यः वीर्यसम्पन्नः च; सः युक्तः अधिपः भविता, भयहरः।" "राज्यगुणैः युक्तः, युवराजः च नियुक्तः; मम वचनं वृद्धानां च आज्ञां अनुसृत्य, स्वामिनः आदेशः पालनियः।" "राजा मम वनगमनं दुःखं मा कुर्यात्, तद्वत्, मम प्रति, तस्य सुखाय वः कर्तव्यं।" यावत् दशरथः धर्मे स्थितः, तावत् जनाः रामं स्वामीत्वं इच्छन्ति। अश्रुपूरितनेत्रः रामः सौमित्रिणा सह गुणैः नगरजनान् आकर्षन्, बन्धनमिव। तदा द्विजातीनां वृद्धाः, विद्याम् आयुष्मन्तः वीर्यवन्तः च, कम्पमानशिरसः दूरात् वदन्तः—"रामं वहन्ति अश्वाः शीघ्रं प्रत्यागच्छन्तु! न अधिकं गच्छन्तु; स्वार्थाय स्वामिनः च।" "सर्वे प्राणी अश्वाः विशेषतः वाक्ये सावधानाः; अतः मम याचना श्रुत्वा प्रत्यागच्छन्तु।" "यः स्वामी शुद्धात्मा धर्मिष्ठः वीरः दृढव्रतः च, तेन नगरे प्रत्यागमनं कर्तव्यम्, न वनाय गमनम्।" वृद्धान् दुःखितान् दुःखयुक्तवचनान् दृष्ट्वा, रामः त्वरया रथात् अवतीर्य। ततः सीतया लक्ष्मणेन च सह, पदानि निकटानि स्थापयन्, वनाय पादैः ययौ। धर्मप्रियः रामः, ब्राह्मणान् रथेन परित्यज्य, अनुकम्पया तान् पृष्ठतः न त्यक्तुम् शशाक। तस्य प्रस्थानं दृष्ट्वा, ब्राह्मणाः मनः क्लेशिताः, दुःखिताः, रामं प्रति वदन्तः— "सर्वं ब्राह्मण्यं त्वामनुगच्छति, ब्राह्मणप्रियः त्वम्; अग्नयः अपि ब्राह्मणकन्धरेषु वह्यमानाः त्वामनुगच्छन्ति।" "वाजपेययज्ञोत्पन्नानि छत्राणि इमानि, वर्षान्ते मेघाः इव, पृष्ठतः अनुगच्छन्ति।" एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकाव्ये अयोध्याकाण्डे सर्गयोः कथा प्रवहति।