यस्य महात्मनः ब्रह्मणा दिव्यानि अस्त्राणि दत्तानि, सः तिमिध्वजस्य पुत्रं दानवेश्वरं रणाङ्गणे निहत्य तेन वीर्येण युक्तः अभवत्। स एव नृसिंहः स्वबलमाश्रित्य निर्भयः वनवासे निवत्स्यति स्वगृहे इव। यस्य बाणपातमुपेत्य शत्रवः विनश्यन्ति, कथं स भूमिं न पालयेत्? यस्य श्रीः, वीर्यम्, सत्त्वसम्पन्नता च रामस्य यथावत्, सः वनवासस्य अन्ते शीघ्रं स्वराज्यम् पुनरवाप्स्यति। सूर्यस्य सूर्ये, वह्नेः वह्नौ, प्रभोः प्रभवे यथा, एवं सः तेजसा, यशसा, क्षमया च श्रेष्ठः अस्ति। सः देवतानाम् भूतानां च अग्रगण्यः; देवि, तस्मिन्कः दोषः वने वा पुरी वा? रामः पुरुषर्षभः शीघ्रं पृथिव्या, सीतया, श्रीया च सह अभिषिक्तः भविष्यति। तं निर्गच्छन्तं दृष्ट्वा अयोध्यावासिनः दुःखवेगेन संतप्ताः शोकजनिताश्रूणि मुमुचुः। यस्मिन् अजय्ये वीर्यवति वल्कलाजिनधारे सौभाग्यं सीतया सह अनुवर्तते, तस्मै किं दूरलभ्यम्? यस्य धनुर्विद्यायां प्रावीण्यं, बाणखड्गधारणं स्वयम्, अग्रे लक्ष्मणः च, तस्मै किं न सुलभ्यम्? त्वं पुनः तं वनात् प्रत्यागतम् द्रक्ष्यसि, देवि; दुःखमोहौ त्यज—सत्यं वच्मि। निष्पापे, त्वं पुनः पुत्रं शिरसा पादयोः प्रणमन्तं उदितचन्द्रमिव पश्यसि। तम् प्रविशन्तं अभिषिक्तं दीप्तमानं च दृष्ट्वा त्वं शीघ्रं हर्षाश्रूणि मुमोचिषि। न दुःखं न वेदना, देवि; रामस्य न किञ्चित् अमंगलं दृश्यते। त्वं शीघ्रं पुत्रं सीतया लक्ष्मणेन च सह पश्यसि। अमले, त्वं एतान् सर्वान् जनान् सान्त्वय; किं त्वं हृदि दुःखं धारयसि, देवि? न त्वं शोचनीया, देवि, यस्याः पुत्रः राघवः; रामात् धर्मनिष्ठात् कोऽपि श्रेष्ठः नास्ति। त्वं शीघ्रं मित्रैः सह पुत्रं प्रणमन्तं दृष्ट्वा हर्षाश्रूणि वृष्टिवत् मुमोचिषि। तव पुत्रः वरदः शीघ्रं अयोध्यां प्रत्यागत्य सौम्यपाणिभ्यां पादौ संस्पृशति। तम् वीरं मित्रैः सह प्रणमन्तं दृष्ट्वा त्वं मेघरेखेव पर्वते हर्षाश्रुभिः सिञ्चसि। इति राममातरं विविधैः वाक्यैः सान्त्वयित्वा, कौशल्यानां वाक्यपटी सुमित्रा तुष्णीमभूत्। लक्ष्मणमातुः तानि वाक्यानि श्रुत्वा, राममातुः प्रति उक्तानि, राजपत्नी कौशल्या दुःखं शरीरात् मुक्तवती, शरद्भूतले अल्पवारिधर इव। एवं श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये वाल्मीकिना कृतायोध्याकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। पञ्चचत्वारिंशः सर्गः श्रोतव्यः। ततः महात्मनि रामे सत्यवीर्ये जनाः भक्त्या वनं प्रयान्तं अनुययुः। राजा स्वमित्रो रक्षिता धर्मबलात् प्रत्यागतः अपि, ते न निवृत्ताः, रामरथं अनुव्रजन्ति स्म। अयोध्यायां वसन्तः नराः, गुणसम्पन्नं कीर्तिमन्तं रामं पूर्णचन्द्रमिव प्रियं मन्यन्ते स्म। तदा नगरवासिभिः याच्यमानः अपि, काकुत्स्थः पितुः सत्यं पालयन् वनाय प्रतस्थे। तान् स्नेहपूर्णदृष्ट्या पश्यन्, नेत्रैः पिबन्निव, रामः पितेव स्वसन्तानं सौम्यवचः अवदत्—"मयि यः स्नेहः आदरः च भवतः, सः मम हेतोः विशेषतः भरते दर्श्यताम्। सः हि कुलीनः कैकेयीप्रियः युष्माकं प्रियमहितं च सम्यक् करिष्यति। अल्पवयाः अपि, परिपक्वबुद्धिः सौम्यः वीरगुणैः युक्तः, भवतः भयसंहरणाय युक्तः पतिः भविष्यति। सः राजगुणसम्पन्नः, युवराजः नियुक्तः; मया वृद्धैश्च यथातथ्यम् उपदिष्टं, भवद्भिः तस्याज्ञा पालनीया। यथा राजा मम वनगमनं न शोचेत्, तथा मम कृते भवद्भिः तस्य सुखाय कार्यं कर्तव्यम्।" यावत् राजा धर्मं अनुतिष्ठति, तावत् जनाः रामं स्वामीत्वे इच्छन्ति। अश्रुपूर्णलोचनः रामः सौमित्रेण सह स्वगुणैः नगरवासिनः आत्मनि आकर्षन् इव दृश्यते स्म। तदा द्विजातीनां वृद्धाः, विज्ञानवयोबलसम्पन्नाः, कम्पमानशिरसः, दूरात् इदं वचः ऊचुः—"रामं वहन्तः शीघ्रगामिनः अश्वाः, निवर्तध्वम्! न भूयोऽग्रे गन्तव्यं, स्वार्थाय स्वामिनः च। सर्वे प्राणी विशेषतः अश्वाः वाक्ये सज्जन्ते; अतः अस्माकं प्रार्थनां श्रुत्वा निवर्तध्वम्। स्वामी यः शुद्धात्मा धर्मात्मा वीर्यवान् व्रतस्थः च, तेन नगरे प्रतिनीतव्यः, न वनाय नीयतव्यः।" तान् वृद्धान् दुःखार्तान् दुःखितवचनान् दृष्ट्वा, रामः सहसा रथात् अवतीर्यत। एवं सर्गद्वयस्य कथा प्रवहति।