राघवस्य निर्मलत्वं महत्त्वं च स्पष्टं ज्ञात्वा, तस्य शरीरं सूर्यकिरणैः अपि दाहितुं न शक्यते। सर्वदा वनात् उत्पन्नः सौम्यः सुगन्धितः शीतोष्णनियतः वायुः राघवस्य सेवा करिष्यति। रात्रौ शीतलः चन्द्रः, पापरहितं रामं पितेव आलिङ्ग्य, तस्य स्पर्शेन तापं विनेष्यति। यस्य बलवान् ब्रह्मा, युद्धे तिमिध्वजस्य पुत्रं दानवाधिपतिं दृष्ट्वा, दिव्यास्त्राणि दत्तवान्। स वीरः, पुरुषसिंहः, स्वबलं आश्रित्य, वनं गृहेव निर्भयः वसिष्यति। यस्य बाणपथं प्रविष्टाः शत्रवः विनश्यन्ति, कथं भूमिः तस्य अधीनं न भविष्यति? यः रामस्य श्रीवीर्यसत्त्वैः युक्तः, वनवासस्य अन्ते शीघ्रं स्वं राज्यं पुनः प्राप्स्यति। सूर्यस्य सूर्यः, अग्नेः अग्निः, ईश्वरस्य ईश्वरः इव, सः तेजः, यशः, क्षमायाम् परमः। स देवेषु भूतेषु च श्रेष्ठः; हे सुभगे, तस्मिन वनवासे नगरे वा दोषः न विद्यते। रामः पुरुषश्रेष्ठः, शीघ्रं भूम्या सीतया च, सौभग्येन च त्रिभिः अभिषिक्तः भविष्यति। तं वनं गच्छन्तं दृष्ट्वा, अयोध्यावासिनः शोकवेगेन आक्रान्ताः, दुःखजनितं अश्रु विमुञ्चन्ति। यस्य विजय्य वीरस्य काषायशाखाचीरधारिणः सीता सौभग्यं अनुगच्छति, तस्य किं अप्राप्यं? यस्य धनुषि कौशलम् अग्रे, स्वयम् बाणशस्त्रधारी, लक्ष्मणः अग्रे गच्छति, तस्य किं अप्राप्यं? पुनः वनात् प्रत्यागतं तम् द्रक्ष्यसि, हे सुभगे; शोकमोहौ त्यज—सत्यं वदामि। हे निष्पापे, पुनः पुत्रं चन्द्रमिव उदितं, ते पादयोः शिरसा नमन्तं द्रक्ष्यसि। अभिषिक्तं दीप्तं च पुनः प्रवेशन्तं दृष्ट्वा, शीघ्रं हर्षाश्रूणि विमुञ्चसि। शोकदुःखं मा भूत्, हे देवि; रामस्य किञ्चित् अनिष्टं न दृश्यते। शीघ्रं पुत्रं सीतया लक्ष्मणेन च सह द्रक्ष्यसि। हे पापरहिते, सर्वेषु जनेषु सान्त्वनं कुर्याः; किमर्थं त्वं हृदि दुःखं धारयसि, हे देवि? यस्य पुत्रः राघवः, तस्य दुःखस्य अर्हा नास्ति; रामात् श्रेष्ठः कश्चन नास्ति, धर्मनिष्ठः सः। मित्रैः सह नमन्तं पुत्रं दृष्ट्वा, शीघ्रं हर्षाश्रूणि वर्षासार इव विमुञ्चसि। पुत्रः वरदः शीघ्रं अयोध्यां प्रत्यागत्य, तव पादौ मृदुलैः हस्तैः स्पर्शयिष्यति। वीरं पुत्रं मित्रैः सह नमन्तं दृष्ट्वा, पर्वते मेघपङ्क्तिरिव हर्षाश्रूणि सिञ्चसि। एवं राममातरं विविधैः वाक्यैः सान्त्वयित्वा, वाक्यनिपुणा निर्दोषवाक्यवती सुमित्रा मौनं उपागच्छत्। लक्ष्मणमातुः वाक्यं राममातरं प्रति श्रुत्वा, तस्य दुःखं शरद्वर्षे अल्पजलमेघस्य जलमिव शरीरात् विनश्यत्। एवं श्रीरामायणस्य अयोध्याकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। श्रीवाल्मीकि रामायणस्य अयोध्याकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। तदा जनाः, सत्यवीर्यस्य महात्मनः रामस्य भक्ताः, वनाय प्रयान्तं तम् अनुवर्तन्त। राजा धर्मबलेन पूर्वं प्रत्यागतः अपि, जनाः रामस्य रथं अनुवर्तन्त एव, न प्रत्यागच्छन्। अयोध्यावासिनां मध्ये रामः पुण्यकीर्तिः गुणसम्पन्नः, पूर्णचन्द्रमिव प्रियः आसीत्। तदा नगरवासिभिः याच्यमानः, काकुत्स्थः पित्र्यं सत्यं पालयन्, वनाय प्रस्थितः। तान् स्नेहपूर्णदृष्ट्या पिबन्निव, रामः तेषां जनान् पितेव स्वपुत्रान् सौम्यं वाक्यं उवाच। अयोध्यावासिनां यः मम प्रति प्रेम श्रद्धा च, सा मम कृते भरते विशेषतः दर्शनीया। सः सत्क्रिया युक्तः कैकेयीसुतः, युष्माकं हितं प्रियं च यथायोग्यं करिष्यति। यद्यपि सः युवा, बुद्ध्या वृद्धः, सौम्यः वीर्यसम्पन्नः, भवतः भयं निवारयन् योग्यः प्रभुः भविष्यति। सः राजगुणैः युक्तः, युवराजः नियुक्तः; मम तथा वृद्धैः उक्तं, तस्य आज्ञा पालनिया भवति। यथा राजा मम वनगमनं दुःखं न कुर्यात्, तथा भवतः अपि मम कृते तस्य सुखं साधयितव्यम्। यावत् दशरथः धर्मे स्थितः, तावत् जनाः रामं स्वामीत्वे इच्छन्ति। अश्रुपूर्णनेत्रः रामः सौमित्रिणा सह, गुणैः नगरवासिनः आत्मनः आकर्षन् इव दृश्यते। ततः द्विजश्रेष्ठाः, वृद्धज्ञानवयः, कम्पमानशीर्षाः, दूरात् वाक्यं ऊचुः— "हे शीघ्रगामिनः रामस्य अश्वाः, प्रत्यागच्छत; अधिकं गन्तुं न अर्हथ; स्वस्य हिताय, स्वामिनः च।