संसारे कीर्तिद्वजं धारयन्तं, धर्मसत्यनिष्ठं पुत्रं तव किमर्थं न प्राप्तुमर्हति? रामस्य शुद्धिं परमं महत्त्वं च विज्ञाय, सूर्यस्य किरणाः अपि तस्य शरीरं न दाहयन्ति। सर्वदा वनात् निष्पन्नः सौम्यः सुखस्पर्शः वायुः, उष्णशीतसम्यक् राघवस्य सेवा करिष्यति। रात्रौ शीतलः चन्द्रः, शमकरः सौम्यः च, पापरहितं रामं पितरं इव आलिङ्ग्य, तस्य स्पर्शेन उष्णं निवारयिष्यति। यस्मै महाबलः ब्रह्मा दिव्यास्त्राणि दत्त्वा, तिमिध्वजस्य पुत्रं दानवेश्वरं युद्धे हत्वा ददौ। स वीरः पुरुषसिंहः, स्वबलं आश्रित्य, वनवासे निर्भयः वसिष्यति, स्वगृहे इव। यस्य बाणपथं प्रविशन्ति शत्रवः, ते विनाशं प्राप्नुवन्ति; कथं भूमिः तस्य अधीनं न भविष्यति? रामस्य यद् भाग्यं वीर्यं च, यद् उदारभावः, वनवासे समाप्ते शीघ्रं स्वं राज्यं पुनः प्राप्स्यति। सूर्यस्य सूर्यः, अग्नेः अग्निः, स्वामिनः स्वामी, तथा स तेजसा, कीर्त्या, क्षमया च श्रेष्ठः। स देवेषु भूतेषु च अग्रगण्यः; हे कुलवधु, तस्मिन वनगते नगरे वा दोषः कः अस्ति? रामः पुरुषश्रेष्ठः, भूम्या सीतया च समं, शीघ्रं तैः त्रिभिः अभिषिक्तः भविष्यति। तं वनं प्रयान्तं दृष्ट्वा, अयोध्यावासिनः जनाः, शोकवेगेन आर्ताः, दुःखजनितानि अश्रूणि मुमुचुः। यस्य दुष्प्राप्यं किम् अस्ति, विजितात्मनः काषायचीरधारिणः, यत्र सीता तं अनुसरति, तत्र लक्ष्मीः अनुगच्छति। यस्य धनुषि श्रेष्ठं कौशलं, बाणधारिणः, खड्गधारिणः, यत्र लक्ष्मणः पुरतः गच्छति, तस्मै किम् अप्राप्यं? पुनः वनात् प्रत्यागच्छन्तं रामं द्रक्ष्यसि, हे वधु, शोकमोहं त्यज; सत्यम् उक्तवान् अहम्। हे दोषरहिते, पुनः पुत्रं तव पादयोः शीर्ष्णा प्रणमन्तं चन्द्रमिव उदितं द्रक्ष्यसि। तं पुनः प्रविशन्तं, अभिषिक्तं दीप्तं च दृष्ट्वा, शीघ्रं हर्षाश्रूणि नेत्राभ्यां मुञ्चिष्यसि। शोकः वा दुःखं वा न भवतु, हे वधु; रामस्य किञ्चन अनिष्टं न दृश्यते। शीघ्रं सीता लक्ष्मणेन सह पुत्रं द्रक्ष्यसि। हे पापरहिते, सर्वान् जनान् सान्त्वयितुं तव कर्तव्यं; किं तव हृदि दुःखं कुरुषे, हे वधु? या राघवस्य माता, सा शोकं न अर्हति; रामात् श्रेष्ठः कश्चन न अस्ति, धर्मनिष्ठः सः। पुत्रं मित्रैः सहितं, प्रणमन्तं दृष्ट्वा, शीघ्रं हर्षाश्रूणि वर्षन्ती मेघः इव मुमुच्यसि। तव पुत्रः वरदः, शीघ्रं अयोध्यां प्रत्यागत्य, मृदुलपुष्कलपाणिभिः तव पादौ मृदु स्पर्शयिष्यति। तं वीरं पुत्रं मित्रैः सहितं, प्रणमन्तं पूजयन्तं दृष्ट्वा, पर्वते मेघरेखेव हर्षाश्रूणि सिञ्चिष्यसि। एवं राममातरं विविधैः वाक्यैः सान्त्वयित्वा, सुमित्रा, शुद्धवाक्यविनया, तत्र मौनं उपागच्छत्। लक्ष्मणमातुः वचनानि राममातरं प्रति श्रुत्वा, राजपत्नी तस्य दुःखं त्वरितं शरीरात् निवारयामास, शरद्वृष्टमघ मेघः इव। एवं अयोध्याकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः श्रीरामायणे आदिकाव्ये वाल्मीकिना कृतः समाप्तः। पञ्चचत्वारिंशः सर्गः अयोध्याकाण्डे श्रीवाल्मीकिरामायणे श्रूयताम्। जनाः, सत्यवीर्येण महात्मना रामेण सह, तं वनं प्रयान्तं अनुवर्तन्त। राजा, स्वमित्रः रक्षिता, धर्मबलेन पूर्वं निवृत्तः, तु जनाः तस्य रथं अनुवर्तन्त, न निवर्तन्त। अयोध्यायां पुरुषेषु रामः गुणसम्पन्नः, पूर्णचन्द्रमिव प्रियः आसीत्। तेन नगरवासिभिः याच्यमानः, काकुत्स्थः पितुः सत्यं पालयन् वनं प्रतस्थे। तान् स्नेहपूर्णेन दृष्ट्या पिबन्निव, रामः तान् जनान् सौम्यं वाक्यं अब्रवीत्, पितेव पुत्रान्। अयोध्यावासिनां मम यः स्नेहः, आदरः च, सः मम कृते विशेषतः भरते प्रदर्श्यताम्। सः, उत्तमाचारः, कैकेय्याः प्रियः, यद् हितं यद् प्रियं, तद् यथावत् करिष्यति। यद्यपि यौवनस्थः, तु बुद्ध्या वृद्धः, सौम्यः, वीरगुणसम्पन्नः, सः भवतः योग्यः स्वामी, भयं निवारयिष्यति। सः राजगुणैः युक्तः, युवराजः च नियुक्तः; मम वचनं वृद्धानां च आज्ञया, स्वामिनः आदेशः पालनीयः। यथा राजा मम वनगमनं दुःखं न कुर्यात्, तथा मम कृते तस्य सुखाय भवतः आचरणीयम्। यावत् दशरथः धर्मे स्थितः, तावत् जनाः रामं स्वामिनं इच्छन्ति। अश्रुपरिप्लुतनेत्रः रामः सौमित्रिणा सह, गुणैः नगरवासिनः आत्मनः आकर्षयन् इव दृष्टः। तदा द्विजश्रेष्ठाः वृद्धज्ञानवयः, कम्पितशीर्षः, दूरात् वाक्यम् ऊचुः। एवं श्रीरामस्य वनगमनं, मातुः सान्त्वनं, अयोध्यावासिनां स्नेहः, भरतस्य शासनं, रामस्य गुणाः, सुमित्रायाः वाक्यैः कौशल्यायाः शोकनिवारणं च, श्रीवाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे विस्तारतः वर्णितम्।