वैदेही, सुखसंपन्नता अभ्यस्तापि, धर्मात्मनं तव पुत्रं वनवासदुःखान्यवगम्य अनुगच्छति। स तु यः लोकस्य कीर्तिपताकां धारयति, धर्मसत्यनिष्ठः, तव पुत्रः किमर्थं तं न प्राप्तुमर्हति? रामस्य शुद्धिम् उत्तममहत्त्वं च विज्ञाय, सूर्यकिरणाः अपि तस्य देहं न दह्युः। सर्वदा वनात् उत्पन्नः सौम्यः सुखस्पर्शः वातः राघवस्य सेवा करिष्यति, नात्युष्णः न च शीतलः। रात्रौ शीतलः शशांकः स्निग्धः च पितेव पापवर्जितं रामं आलिङ्ग्य तस्य तापं शमयिष्यति। यस्य महाबलः ब्रह्मा दिव्यास्त्राणि दत्तवान्, तिमिध्वजपुत्रं दानवपतिं युद्धे हत्वा दृष्ट्वा, स वीरः पुरुषसिंहः स्वबलं आश्रित्य वनं निरभीतः निवत्स्यति, स्वगृहे इव। शरपातेन समागताः शत्रवः विनष्टाः, तस्मात् पृथिवी तस्य अधीनं न स्यात् किम्? रामस्य यद् भाग्यं, वीर्यं, सुभावः च, वनवाससमाप्तेः अनन्तरं शीघ्रं स्वं राज्यं पुनः प्राप्स्यति। सूर्यस्य सूर्ये, अग्नेः अग्नौ, स्वामिनः स्वामिनि यथा, सः तेजसा, कीर्त्या, क्षमया च श्रेष्ठः। स देवतानां प्राणिनां च अग्रगण्यः, हे कुलवधु, तस्मिन् वनवासे वा नगरे वा दोषः कः? रामः पुरुषश्रेष्ठः, भूम्या सीतया समृद्ध्या च सह, शीघ्रं तैः त्रिभिः अभिषिक्तः भविष्यति। तं वनं यान्तं दृष्ट्वा अयोध्यावासिनः दुःखवेगेन आक्रान्ताः शोकजनितं अश्रु मुमुचुः। स विजितः वीरः, वल्कलमृगचर्मधारी, सीतया अनुगतः यत्र भाग्यं तत्र, तस्य किम् अप्राप्यं? यः धनुषि श्रेष्ठः, शरांश्च खङ्गं च स्वयं वहति, लक्ष्मणः च अग्रे गच्छति, तस्य किम् अप्राप्यं? त्वं पुनः वनात् आगतम् रामं द्रक्ष्यसि, हे वधु, शोकमोहं त्यज—सत्यं ते वदामि। हे पापवर्जिते, तव पुत्रः शिरसा तव पादौ प्रणम्य, उदितचन्द्रमिव, पुनः दृष्टः भविष्यति। अभिषिक्तं दीप्तं च तं पुनः प्रविशन्तं दृष्ट्वा, त्वं शीघ्रं हर्षजनितं अश्रु मुमुच्यसि। हे वधु, दुःखं वा वेदना वा नास्ति; रामस्य किञ्चिद् अनिष्टं न दृश्यते। त्वं शीघ्रं तव पुत्रं सीतालक्ष्मणाभ्यां सह द्रक्ष्यसि। हे पापवर्जिते, त्वं सर्वान् जनान् सान्त्वयितुं अर्हसि; किम् इदानीं दुःखं हृदि धारयसि, हे वधु? तव पुत्रः राघवः, धर्ममार्गे स्थितः, तव दुःखाय योग्यः नास्ति; रामात् श्रेष्ठः कश्चन नास्ति। तं पुत्रं मित्रैः सहितं प्रणमन्तं दृष्ट्वा, शीघ्रं त्वं हर्षाश्रु वर्षिष्यसि, वर्षमेखलैः मेघैः इव। तव पुत्रः वरदः शीघ्रं अयोध्यां प्रत्यागत्य, तव पादौ मृदुस्तनुभिः हस्ताभिः स्पर्शयिष्यति। तं वीरं पुत्रं मित्रैः सहितं प्रणमन्तं दृष्ट्वा, त्वं हर्षाश्रु तं सिञ्चिष्यसि, मेघमालिका पर्वतं इव। एवं राममातरं विविधैः वाक्यैः सान्त्व्य, शुद्धवाक्या कौशल्या, सुमित्रा तुष्णीं अभवत्। लक्ष्मणमातुः वाक्यानि राममातरं प्रति श्रुत्वा, राजा-पत्न्या दुःखं शरीरात् अपाक्रान्तम्, शरदृतौ अल्पजलमेघस्य इव। एवं अयोध्याकाण्डस्य चतुश्चत्वारिंशः सर्गः श्रीवाल्मीकिरामायणे आदिकाव्ये समाप्तः। पंचचत्वारिंशः सर्गः अपि श्रीवाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे श्रोतव्यः। अथ महात्मनः रामस्य सत्यवीर्यस्य भक्ताः जनाः तं वनं गच्छन्तं अनुगच्छन्। राजा मित्रः रक्षकः च धर्मबलात् पूर्वं प्रत्यागतः, तथापि जनाः रामस्य रथं अनुगच्छन्ति। अयोध्यावासिनां मध्ये रामः पुण्यकीर्तिः गुणसम्पन्नः पूर्णचन्द्रमिव प्रियः। तैः जनैः तस्मिन्नेव समये याच्यमानः काकुत्स्थः पितुः सत्यं पालयन् वनं प्रतस्थे। तान् जनान् स्नेहेन पश्यन्, नेत्रैः पीत्वा इव, रामः सान्त्वनं वदति, पितेव स्वपुत्रान्। अयोध्यावासिनां मम प्रति यः स्नेहः, मानः च, सः मम कृते विशेषतः भरताय प्रदर्श्यताम्। स तु उत्तमाचरणः कैकेयीसुखदः, यः प्रियं हितं च यथायोग्यं करिष्यति। अल्पवयस्कः अपि, प्रज्ञायाम् वृद्धः, सौम्यः, वीर्यसम्पन्नः, भवतः सर्वान् भयमपाकरोति, योग्यः स्वामी भविष्यति। सः राजगुणसम्पन्नः, युवराजः च नियुक्तः; मम वचनं वृद्धजनवचनं च श्रुत्वा स्वामिनः आज्ञा पालनीयाः। राजा मम वनगमनात् दुःखं न कुर्यात्, एवं मम कृते तस्य सुखाय भवतः अपि कर्तव्यम्। यावत् राजा दशरथः धर्मं पालयति, तावत् जनाः रामं स्वामिनं इच्छन्ति। अश्रुपरिप्लुतनेत्रः रामः सौमित्रिणा सह, गुणैः तान् नगरवासिनः स्वयम् आकर्षति, यथा तान् तस्य बन्धनं स्यात्।