कौसल्याया दुःखमुपलक्ष्य, धर्मनिष्ठा सुमित्रा, सा महाभागा, तत्र धर्मयुक्तानि वचनानि स्नेहपूर्वकं प्राह। ‘‘देवि, तव पुत्रः सर्वगुणैः शोभितः, पुरुषश्रेष्ठः; तस्य दुःखेन विलापेन वा किमर्थं? तव पुत्रः, वीरः, सत्यव्रतपितुः महात्मनः हिताय, राज्यं परित्यज्य वनं गतः। धर्मनिष्ठो रामः, पुरुषसत्तमः, सत्पथानुगामी, मृत्युः पश्चात् फलदः स मार्गः; तस्माद् शोकः तस्य न कर्तव्यः। लक्ष्मणः, नित्यनिष्पापः, उत्तमधर्माचरणः, सर्वभूतानां दयालुः, स महात्मा निश्चितं सफलः भविष्यति। वैदेही, सुखानुगता अपि, तव धर्मात्मनः पुत्रं अनुगच्छति, वनजीवनक्लेशान् ज्ञात्वा। यः धर्मसत्यनिष्ठः, कीर्तिध्वजधरः, स तव पुत्रः, किमर्थं न कीर्तिं प्राप्नुयात्? रामस्य शुद्धिम् महत्त्वं च ज्ञात्वा, सूर्यकिरणाः अपि तस्य शरीरे न तापं कुर्युः। सर्वदा, वनात् उत्पन्नः, सौम्यः, सुखस्पर्शः वायुः राघवस्य सेवायाः, नातिशीतः नातितापः। रात्रौ, शीतलः, सुखदः चन्द्रः, निष्पापं रामं पितरं इव आलिंग्य, तुष्णीं तापं शमयति। यस्य महाबलः ब्रह्मा, दिव्यास्त्राणि दत्त्वा, तिमिध्वजपुत्रं दानवराजं युद्धे हत्वा दृष्टवान्। स वीरः, पुरुषसिंहः, आत्मबलनिष्ठः, वनं गृहमिव निर्भयः वसिष्यति। यस्य बाणपथं प्रविशन्तः शत्रवः विनाशं यान्ति, तेन पृथिवी कथं न वशीकृत्य स्थास्यति? रामस्य सौभाग्यं, वीर्यं, सत्त्वं च यथास्ति, वनवाससमाप्तेः अनन्तरं, त्वरितं राज्यं पुनः प्राप्स्यति। सूर्यस्य सूर्यः, अग्नेः अग्निः, प्रभोः प्रभुः इव, स तेजसा, कीर्त्या, क्षमया च श्रेष्ठः। देवेषु, भूतेषु च अग्रगण्यः; देवी, तस्मिन कः दोषः, वन वा नगरे वा? रामः, पुरुषश्रेष्ठः, पृथिव्या, सीतया, श्रीया च सह, शीघ्रं अभिषिक्तः भविष्यति। तं वनं गच्छन्तं दृष्ट्वा, अयोध्यावासिनः जनाः दुःखवेगेन आक्रान्ताः, शोकजन्यं अश्रु मुमुचुः। तस्य, विजिगीषोः, वल्कलाजिनधारिणः, सीता यत्र सौभाग्यं अनुगच्छति, तत्र किम् अप्राप्यं? यः धनुष्मान्, शस्त्रधारणः, यस्य लक्ष्मणः अग्रतः गच्छति, तस्य किम् अप्राप्यं? देवी, तं वनात् पुनः प्रत्यागतं द्रक्ष्यसि; शोकं मोहं च त्यज—सत्यं वदामि। निष्पापे, तं पुत्रं पुनः पादयोः शिरसा प्रणमन्तं, उदितचन्द्रमिव द्रक्ष्यसि। तम् अभिषिक्तं, दीप्तं च प्रविशन्तं दृष्ट्वा, त्वं शीघ्रं हर्षाश्रु मुमुच्यसि। दुःखं वा वेदना वा नास्ति, देवी; रामस्य किञ्चिद् अनिष्टं न दृश्यते; शीघ्रं पुत्रं सीतया लक्ष्मणेन च सह द्रक्ष्यसि। निष्पापे, जनान् सर्वान् त्वं सान्त्वयितुं अर्हसि; किम् इदानीं हृदि दुःखं धारयसि? तव दुःखं न युक्तम्, देवी, यस्य पुत्रः राघवः; रामात् श्रेष्ठः कश्चन नास्ति, धर्मनिष्ठः। तं पुत्रं, मित्रैः सह प्रणमन्तं दृष्ट्वा, शीघ्रं हर्षाश्रु मुमुच्यसि, वर्षमेघः इव। तव वरदः पुत्रः शीघ्रं अयोध्यां प्रत्यागत्य, मृदुस्थूलपाणिभिः पादौ संप्रेष्यति। तं वीरं पुत्रं, मित्रैः सह प्रणमन्तं दृष्ट्वा, त्वं आनन्दाश्रुभिः तं सम्प्रक्षिप्यसि, मेघपङ्क्तिः शैलमिव। इत्येवम् राममातरं सान्त्व्य, विविधैः वाक्यैः, कौशलयुक्ता, निर्दोषवाक्यप्रवर्तिनी, सुमित्रा तत्र मौनं उपागच्छत्। लक्ष्मणमातुः वचनानि राममातरं प्रति श्रुत्वा, राजपत्नी, तस्य दुःखं त्वरितं शरीरात् निवृत्तम्, शरद्वर्षे मेघः अल्पजलः इव। एवं अयोध्याकाण्डस्य चतुश्चत्वारिंशः सर्गः वाल्मीकिना काव्ये समाप्तः। पञ्चचत्वारिंशः सर्गः वाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे श्राव्यः। रामे, महात्मनि, सत्यवीर्ये, जनाः भक्त्या वनगमनाय अनुगच्छन्ति। राजा, मित्रः, रक्षकः, धर्मबलात् पूर्वं प्रत्यागतः, तु तैः जनैः न त्यक्तः, ते रामस्य रथं अनुवर्तन्ति। अयोध्यावासिनां मध्ये, रामः गुणसम्पन्नः, पूर्णचन्द्रमिव प्रियः। तेषां निवासिनां प्रार्थनायाम् अपि, काकुत्स्थः, पितुः सत्यं पालयन्, वनं प्रस्थितः। तान् जनान् स्नेहदृष्ट्या पश्यन्, तेषां प्रति प्रियं वचनं उवाच, पितरं इव पुत्रेषु। ‘‘अयोध्यावासिनां मम प्रति प्रेम आदरः च, स मम कृते विशेषतः भरते प्रदर्श्यताम्। स हि, श्रेष्ठाचरणः, कैकेयीसुतः, यथायोग्यं प्रियं हितं च युष्माकं करिष्यति।