यत्र कौसल्या पुत्रवियोगदुःखेन शोकविह्वला अभवत्, तत्र सा सुतं प्रियं रामं महाबलिनं लक्ष्मणं च न पश्यन्ती जीवने बलं न पश्यति स्म। तस्याः हृदयम् अद्य पुत्रशोकसमुत्थेन महता दारुणेन ज्वलनाग्निना दग्धं वर्तते, यथा तप्तग्रीष्मे तेजस्वी सूर्यः भूमिं तापयति। तस्मिन्नेव काले, कौसल्या यथापूर्वं विलपन्ती सती, धर्मनिष्ठा सुमित्रा सा महाभागा ताम् एवमुक्तवती—“अमब, तव पुत्रः सर्वगुणसम्पन्नः पुरुषश्रेष्ठः च; तस्य विलापस्य दुःखस्य च किमर्थम्? तव पुत्रः बलवान् राज्यं त्यक्त्वा सत्यप्रतिज्ञं महात्मानं पितरं कृतवन्, उत्तमं कर्म कृत्वा वनं गतः। धर्मनिष्ठः पुरुषश्रेष्ठः रामः सत्पथं अनुवर्तते, यः मृत्युः पश्चात् फलदः; तस्मात् तं न शोचितव्यम्। लक्ष्मणः च नित्यं निष्पापः परमधर्मनिष्ठः, सर्वभूतानां दयालुः महात्मा निश्चितं सिद्धिम् अवाप्स्यति। वैदेही, सुखसंसारिता सती, तव धर्मात्मानं पुत्रं अनुगच्छति, वनवासदुःखं जानन्ती। यः धर्मसत्यनिष्ठः कीर्तिध्वजं लोकस्मिन् धारयति, तव पुत्रः तं किमर्थं न प्राप्नुयात्? स्पष्टं, रामस्य शुद्धिम् महात्म्यं च ज्ञाय, सूर्यकिरणाः तस्य शरीरं न तापयन्ति। सर्वदा वनात् उत्पन्नः शीतलसुखसंस्पर्शः वायुः राघवस्य सेवा करिष्यति, नात्युष्णः नातिशीतः। रात्रौ शीतलः चन्द्रः सौम्यः सुखस्पर्शः निष्पापं रामं पितेव आलिङ्ग्य तापं शमयिष्यति। यस्य महाबलिनः ब्रह्मा दिव्यास्त्राणि दत्तवान्, तिमिध्वजस्य पुत्रं दानवराजं युद्धे हत्वा; स वीरः पुरुषसिंहः स्वबलं आश्रित्य वनं निर्भयः वसिष्यति, स्वगृहे यथा। यः शत्रवः तस्य बाणपथं आगच्छन्ति, तेषां विनाशः निश्चितः; तस्मात् पृथिवी तस्य अधीनं न स्यात् किम्? रामस्य भाग्यं वीर्यं स्वभावं च दृष्ट्वा, वनवासस्य अन्ते शीघ्रं स्वराज्यं पुनः प्राप्स्यति। सूर्यस्य सूर्यः, अग्नेः अग्निः, ईश्वरस्य ईश्वरः यथा, सः तेजसा कीर्त्या धैर्ये च श्रेष्ठः। सः देवतानां भूतानां च अग्रगण्यः; तस्मिन् वनं वा नगरे वा दोषः कः? रामः पुरुषश्रेष्ठः शीघ्रं भूम्या सीतया श्रीया च अभिषिक्तः भविष्यति। तं वनं प्रस्थितं दृष्ट्वा, अयोध्यावासिनः दुःखवेगेन आक्रान्ताः शोकजन्यं अश्रु मुमुचुः। तस्य अजेयस्य वीरस्य वल्कलमृगचर्मधारिणः, सीता यत्र, तत्र लक्ष्मीः; तस्मिन्कोऽप्य अप्राप्यं नास्ति। यः धनुष्मान् शूरः, बाणशस्त्रधारी, लक्ष्मणः अग्रे यत्र गच्छति, तस्मिन्कोऽप्य अप्राप्यं नास्ति। त्वं पुनः तं वनात् प्रत्यागतं द्रक्ष्यसि, अम्ब; शोकं मोहं च त्यज—सत्यं वदामि। निष्पापे, तं पुत्रं पुनः पादयोः शिरसा प्रणमन्तं चन्द्रमिव उदितं द्रक्ष्यसि। तं अभिषिक्तं प्रभायुक्तं पुनः प्रविशन्तं दृष्ट्वा शीघ्रं हर्षाश्रूणि नेत्रेभ्यः स्रक्ष्यसि। दुःखं नास्ति, व्यथा नास्ति; राघवस्य किञ्चिद् अशुभं न दृश्यते; शीघ्रं तं पुत्रं सीतालक्ष्मणाभ्यां सह द्रक्ष्यसि। निष्पापे, सर्वे जनाः त्वया सान्त्व्याः; किम् त्वं दुःखं हृदि धारयसि? तव पुत्रः राघवः यस्य, तव दुःखं न उचितम्; रामात् धर्मनिष्ठात् श्रेष्ठः कोऽपि नास्ति। तं पुत्रं मित्रैः सह प्रणमन्तं शीघ्रं द्रक्ष्यसि, यथा वर्षमेखला पर्वते वारिवर्षं कुर्वन्ति। तव वरदः पुत्रः शीघ्रं अयोध्यां प्रत्यागत्य तव पादौ मृदुलपाणिभिः मर्दिष्यति। तं वीरं पुत्रं मित्रैः सह प्रणमन्तं द्रष्ट्वा, तं हर्षाश्रूणि वर्षमेखला इव पर्वते सिञ्चिष्यसि। एवं राममातरं विविधैः वाक्यैः सान्त्व्य सुमित्रा, वाक्यकुशलैः निर्मलैः, तुष्णीं अभवत्। लक्ष्मणमातुः वचनानि श्रुत्वा, राममातुः शोकः तस्याः शरीरे क्षणेन नष्टः, यथा शरद्वर्षे अल्पजलमेघः। एवं अयोध्याकाण्डस्य चतुश्चत्वारिंशः सर्गः समाप्तः, श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे आदिकाव्ये। पञ्चचत्वारिंशः सर्गः अपि श्रूयताम्। रामे महात्मनि सत्यवीरे भक्ताः जनाः तं वनं प्रयान्तं अनुगच्छन्ति स्म। राजा मित्रः रक्षिता धर्मबलात् पूर्वमेव निवृत्तः, परं ते रामरथं अनुगच्छन्ति, न निवर्तन्ति। अयोध्यावासिनां मध्ये रामः गुणसम्पन्नः पूर्णचन्द्रमिव प्रियः आसीत्। तदा नागरिकैः प्रार्थितः सन्, काकुत्स्थः पितुः सत्यं पालनं कृत्वा वनाय प्रस्थितः। एवं श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः।