एकस्मिन्नेव समये कौसल्या, एकपुत्रा सती, गुणसम्पन्नं सर्वशास्त्रविशारदं पुत्रं विना जीवितुं न शक्नोमि इति शोकेन विवर्णा बभूव। सा स्वपुत्रं प्रियं रामं महाबलिनं लक्ष्मणं च दृष्ट्वा न पश्यन्ती, जीवितेऽपि शक्तिं न पश्यति स्म। अद्य तु पुत्रशोकसमुत्थेन महत्या दुःखज्वलनाग्निना दग्धा सा, यथा ग्रीष्मे तेजसा सूर्येण भूमिरपि तप्यते, एवं शोकेन दग्धा बभूव। एतस्मिन्नन्तरे धर्मनिष्ठा सुमित्रा, शोकार्तां कौसल्यां समाश्वास्य, धर्म्यमिदं वचनं प्रोवाच—“देवि, तव पुत्रः सर्वगुणसम्पन्नः पुरुषर्षभः। का त्वया शोकार्त्या कृपणया वा क्रन्दनस्य आवश्यकता? तव पुत्रः, वीर्यसम्पन्नः, राज्यं परित्यज्य, सत्यप्रतिज्ञस्य महात्मनः पितुः कृते धर्म्यम् कर्म कृतवान्। धर्मनिष्ठः रामः पुरुषर्षभः सदा सत्पथं चरति, यः प्रेत्य फलदायकः; सः शोचनीयः न भवति। लक्ष्मणोऽपि सदा निष्पापः, उत्तमधर्माचारः, सर्वभूतानां दयालुः, स महात्मा नूनं सिद्धिं प्राप्स्यति। सुखेषु जातः अपि वैदेही तव धर्मात्मजं पत्यं अनुगच्छति, वनवासक्लेशान् ज्ञात्वा। यस्य पुत्रः धर्मनिष्ठः सत्यनिष्ठः कीर्तिध्वजः, तस्य किमर्थं न स्यात् राज्यम्? रामस्य शुद्धिं महात्म्यं च विज्ञाय, तस्य शरीरे सूर्यकिरणाः अपि न तपति। सदा शीतलः सुखस्पर्शः वनात् निष्पन्नः वातः तं राघवं सेविष्यति, नात्युष्णः नातिशीतलः च। रात्रौ शीतलः, सुखस्पर्शः, पावनः चन्द्रमाः, पितेव पापरहितं रामं आलिङ्ग्य तस्य तापं शमयिष्यति। यस्मै ब्रह्मा स्वयम् दिव्यानि आयुधानि दत्तवान्, युद्धे तिमिध्वजपुत्रं दानवेश्वरं दृष्ट्वा। स वीरः पुरुषसिंहः स्वबलं आश्रित्य, वनं निर्भयः वासं करिष्यति, स्वगृहे यथा। यस्य बाणपातमुपेत्य शत्रवः नश्यन्ति, कथं भूमिः तस्य वशे न स्थास्यति? यस्य श्रीः, वीर्यम्, स्वभावः च रामस्य यः, वनवासे समाप्ते शीघ्रं स्वं राज्यं पुनः प्राप्स्यति। सूर्यस्य यथा तेजः, वह्नेः वह्निः, ईश्वरस्य ऐश्वर्यम्, तथा सः तेजसा, कीर्त्या, क्षमया च श्रेष्ठः। सः देवतानां भूतानां च श्रेष्ठः; देवि, तस्मिन्नपि कः दोषः स्यात्, किं वनवासे किं वा नगरे? रामः पुरुषर्षभः, भूम्या सीतया च समं, शीघ्रं तैः त्रिभिः सह अभिषिक्तः भविष्यति। तं वनं गच्छन्तं दृष्ट्वा अयोध्यावासिनः जनाः शोकेन पीडिताः अश्रूणि मुमुचुः। यस्य विजितात्मनः, वल्कलाजिनवासनस्य, येन सीता सह याति, तस्य किमपि दुर्लभं नास्ति। यस्य धनुषि प्रवीणता, स्वयम् बाणासिशस्त्रधारिणः, यस्याग्रे लक्ष्मणः गच्छति, तस्य किमपि दुर्लभं नास्ति। त्वं तं पुनरपि वनात् प्रत्यागतं द्रक्ष्यसि, देवि; दुःखं मोहं च त्यज—सत्यं वदामि। त्वं पुनः तं पुत्रं शिरसा पादयोः प्रणमन्तं, उदितचन्द्रमिव, द्रक्ष्यसि। तमभिषिक्तं प्रभायुक्तं प्रविशन्तं दृष्ट्वा, शीघ्रं हर्षबाष्पाणि नेत्राभ्यां विमोक्ष्यसि। न दुःखं न व्यथा भवतु, देवि; रामस्य किञ्चिदप्यशुभं न दृश्यते। त्वं शीघ्रं पुत्रं सीतया लक्ष्मणेन च सह द्रक्ष्यसि। निष्पापे, त्वं एतान् सर्वान् जनान् सान्त्वयितुमर्हसि; किमर्थं त्वं हृदि दुःखं धारयसि, देवि? न त्वम् शोचनीया, या राघवस्य माता; रामात् धर्मनिष्ठात् श्रेष्ठः कश्चन नास्ति। तं मित्रैः सह प्रणमन्तं पुत्रं दृष्ट्वा, त्वं शीघ्रं हर्षबाष्पैः मेघ इव जलं स्रक्ष्यसि। तव पुत्रः वरदः शीघ्रं अयोध्यां प्रतिनिवर्तिष्यते, मृदुलपीनहस्ताभ्यां तव पादौ संस्पृशिष्यति। वीरं मित्रैः सह प्रणमन्तं पुत्रं दृष्ट्वा, त्वं मेघमाला इव पर्वतम्, हर्षबाष्पैः सिञ्चिष्यसि। एवमुक्त्वा रामस्य मातरं, विविधानि वाक्यानि सामर्थ्ययुक्तानि शुद्धानि च उक्त्वा, सुमित्रा रानी तूष्णीं बभूव। लक्ष्मणमातुः वचः राममातुः प्रति उक्तं श्रुत्वा, तस्याः दुःखं त्वरितं शरीरात् व्यपगतं, यथा शरद्गगने अल्पजलमेघः। एवं श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये वाल्मीकिमुनेः काव्ये अयोध्याकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। शृणुत, श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे पंचचत्वारिंशः सर्गः। तत्र, महात्मनि रामे सत्यवीर्ये निष्ठिते, जनाः तं वनं यान्तं अन्वयुः। राजा धर्मबलेन प्रत्यागतः सन् अपि, जनाः तं न परित्यज्य, रामस्य रथं अन्वयुः। अयोध्यायां वसतां पुरुषाणां मध्ये, रामः पुण्यकीर्तिः सर्वगुणसम्पन्नः पूर्णचन्द्रवत् प्रियः आसीत्।