कौसल्या, रामवियोगशोकसम्पीडिता, दुःखार्तया चित्तेन व्याहरति स्म—"अहं सिंहेन वत्सहीना धेनुवद् कैकेय्या कृता, हे पुरुषर्षभ, शक्तिहीना चास्मि। एक एव मम पुत्रः सर्वगुणसम्पन्नः सर्वशास्त्रविशारदश्च, तस्मिन्नपि वियुक्ते कथं जीवितुं शक्नुयामि? प्रियं पुत्रं बलिनं लक्ष्मणं च दृष्ट्वा न पश्यामि, तेन मम जीवने न काचित् शक्तिः शेषिता। अद्य तु महती भीषणा पुत्रशोकसमुत्थिता वह्निवत् व्याप्ता मां दग्धुमिव प्रवृत्ता, यथा ग्रीष्मे सूर्यः पृथिवीं दहति।" एवं विलपन्त्याः कौसल्यायाः धर्मनिष्ठा सुमित्रा, सा धर्मात्मजा, शोकसम्भ्रान्तां तां सान्त्वयन्ती धर्म्यमिदं वचनं अब्रवीत्—"देवि, तव पुत्रः सर्वगुणैः श्लाघ्यः पुरुषश्रेष्ठश्च, किमर्थं त्वं तथा विलपसि? तवात्मजः राज्यं परित्यज्य, महात्मनः सत्यप्रतिज्ञस्य पितुः कृते धर्ममुत्तमं कृतवान्। रामो धर्मनिष्ठः पुरुषोत्तमः सदा सत्पथं अनुवर्तते, सः मृत्योः परं फलम् अवाप्नोति, तस्मात् शोचनीयः न हि सः। लक्ष्मणः च नित्यं निष्पापः, सर्वभूतहिते रतः, स महात्मा निश्चितं सिद्धिम् अवाप्स्यति। सौख्यसंस्कारिता अपि वैदेही तव धर्मात्मनः पुत्रं वनदुःखं विज्ञाय अनुयाति। यस्य कीर्तिध्वजः लोके प्रतिष्ठितः धर्मनिष्ठः सत्यपरायणश्च, स तव पुत्रः किमर्थं न कीर्तिम् अवाप्नुयात्? नूनं रामस्य पावित्र्यं महत्त्वं च विज्ञाय सूर्यकिरणाः अपि तन्न शरीरं न दह्युः। सदा वनात् निष्पन्नः सुखशीतलः समीरः राघवस्य सेवकः स्याद्, नात्युष्णः न चातिशीतलः। रात्रौ शीतलः सोमः स्निग्धश्च, पापरहितं रामं पितेव आलिङ्ग्य, स्पर्शेण तस्य तापं निवारयेत्। यस्मै ब्रह्मा स्वयम् दिव्यास्त्राणि दत्तवान्, युद्धे तिमिध्वजात्मजं दानवेश्वरं हत्वा। स वीरः पुरुषर्षभः स्वबलं आश्रित्य, स्वगृहे इव निर्भयः वने वसिष्यति। यस्य बाणपथं प्राप्ताः शत्रवः विनश्यन्ति, कथं भूमिः तस्य वशात् न स्यात्? रामस्य यशसा, वीर्येण, स्वभावेन च, वनवासस्य अन्ते शीघ्रं राज्यं पुनः प्राप्स्यति। सूर्यस्य सूर्यत्वं, अग्नेः अग्नित्वं, ईश्वरस्य ऐश्वर्यं यथा, एवं सः तेजसा, श्रीया, क्षमया च श्रेष्ठः। सः देवमनुष्येषु श्रेष्ठः, हे देवी, तस्मिन्किं दोषः वने वा नगरे वा? रामः पुरुषश्रेष्ठः, भूम्या सीतया श्रीया च सहितः शीघ्रं अभिषिक्तः भविष्यति। तं वनं प्रयान्तं दृष्ट्वा अयोध्यावासिनः शोकवेगेन अभिहताः, दुःखोत्पन्नं अश्रु विमुञ्चन्ति। यस्य अजेयस्य वीरस्य, काषायचीरधरस्य, सीता यत्र लक्ष्मीः इव अनुसरति, तस्य किं दुर्लभं? यस्य धनुषि प्रवीणता, स्वयम् बाणखड्गधारिता, लक्ष्मणः पूर्वं यत्र गच्छति, तस्य किं दुर्लभं? त्वं तम् पुनः वनेन प्रतिनिवृत्तं द्रक्ष्यसि, हे देवी, शोको मोहश्च त्यज्यताम्—सत्यं वदामि। निष्पापे, पुनः तं पुत्रं शिरसा तव पादयोः प्रणमन्तं, उदितचन्द्रमिव, द्रक्ष्यसि। अभिषिक्तं तेजस्विनं प्रविशन्तं दृष्ट्वा शीघ्रं हर्षाश्रूणि नेत्राभ्यां सिञ्चसि। न शोको न दुःखं, हे देवी, नापि रामस्य किंचिदशुभं दृश्यते; शीघ्रं तं पुत्रं सीतया लक्ष्मणेन च सह द्रक्ष्यसि। निष्पापे, त्वं सर्वान् एतान् जनान् सान्त्वयितुं युक्ता; किं त्वं हृदि दुःखं धारयसि? या राघवस्य माता, सा शोचनीया नास्ति; रामात् धर्मे स्थितात् कोऽपि श्रेष्ठः नास्ति। पुत्रं मित्रैः सहितं प्रणमन्तं शीघ्रं द्रक्ष्यसि, वारिदः गिरिमिव हर्षाश्रूणि सिञ्चसि। वरदः तव पुत्रः शीघ्रं अयोध्यां प्रतिनिवर्त्य, मृदुलपाणिना तव पादौ संस्पृशिष्यति। वीरं पुत्रं मित्रैः सहितं प्रणमन्तं दृष्ट्वा, वारिवहः शैलमिव, हर्षाश्रूणि सिञ्चसि।" एवं राममातरं सान्त्वयित्वा, सुमित्रा धर्म्यं वचनं भाषमाणा, कौशल्यानां चित्तं सान्त्वयित्वा, मौनं उपागत। लक्ष्मणमातुः तानि वचनानि श्रुत्वा, राजा पत्न्या राममातर्या उक्तानि, कौसल्याया दुःखं त्वरया विगतं, शरद्भग्नमेघ इव जलहीनः। एवं चतुश्चत्वारिंशः सर्गः आयोध्याकाण्डे श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये वाल्मीकिना कृतः समाप्तः। पञ्चचत्वारिंशत्तमं सर्गं शृणुत। श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिप्रणीतायाम् आयोध्याकाण्डे, जनाः सत्यवीर्यस्य महात्मनः रामस्य अनुग्रहाय, तं वनं गच्छन्तं अन्वयुः। राजा धर्मबलात् निवृत्तः सन् अपि, तेषां मित्रस्य रक्षिता च सन्, ते तु रामस्य रथं न परित्यज्य, अनुव्रजन्।