कौसल्या पुत्रवियोगशोकविह्वला स्वान्तःस्नेहेन रामलक्ष्मणयोः स्मरणं कृत्वा विषण्णया वाचा विलपन्ती तिष्ठति। सा मनसा चिन्तयति—कदा मे द्वावपि शत्रुनाशकौ पुत्रौ राजमार्गे प्रविशन्तौ, सहस्रशः प्राणिनां लाजवृष्टिं प्राप्स्यतः? कदा शुभकुण्डलाभरणौ, उन्नतखड्गधारिणौ, द्वौ शैलशिखराविव, आयोध्यां प्रविशन्तौ पुत्रौ द्रक्ष्यामि? कदा प्रमुदिताः कन्यकाः पुष्पैः, द्विजातयश्च फलैः नगरं परिभ्रम्य, तयोः प्रवेशनिमित्तं मङ्गलानि करिष्यन्ति? कदा धर्मात्मा, वृद्धो, प्राज्ञः, जलदसन्निभः सुतः, ऋतुवत् प्रमोदं वहन्, पुनः प्रत्यागमिष्यति? सा पुनः दुःखेन व्याकुला सन्देहं वहन्ती वदति—हे वीर, नूनं पूर्वकाले काचित् कर्कशा स्त्री मातॄणां स्तनौ छित्वा, शिशून् पाययितुमिच्छतीनां, ताः दुःखिताः कृताः। अहं च कैकेय्या सिंहेन वत्सहीना धेनुवद् वत्सवियुक्ता स्नेहविह्वला कृतास्मि, हे नरशार्दूल। एकमेव गुणसम्पन्नं वेदविदं पुत्रं प्राप्तवती सती, कथं विना तेन जीवितुं शक्नोमि? न च मे प्राणेषु बलमवशिष्टं, यतः न प्रियं पुत्रं न च बलिनं लक्ष्मणं पश्यामि। अद्य तु दुःखजनितः महाञ्शोकाग्निः मां दहति, यथा ग्रीष्मे दीप्तांशुः सूर्यः पृथिवीं तापनं करोति। एवं विलपन्त्याः कौसल्यायाः समीपे धर्मनिष्ठा सा महाभागा सुमित्रा धर्मयुक्तं वचनं सान्त्वपूर्वकं अब्रवीत्—“देवि, तव पुत्रः सर्वगुणसम्पन्नः पुरुषसत्तमः; किमर्थं त्वं एवं विलपसि? तव पुत्रः महाबलः राज्यं परित्यज्य, सत्यवचनपितुः कृतार्थं महत्कर्म कृत्वा निर्गतः। रामः धर्मनिष्ठः पुरुषश्रेष्ठः सदा सत्पथानुसारः, सः शोक्यः न हि। लक्ष्मणः नित्यं निष्पापः, परमधर्मशीलः, सर्वभूतदया सम्पन्नः, स महात्मा निश्चितं सिद्धिं प्राप्स्यति। सुखोपभोगशीलापि वैदेही तव धर्मात्मनः पुत्रस्य अनुगम्य वनदुःखं जानाति। यः लोके यशःपताकां धारयति, धर्मसत्यपरः, तस्य पुत्रस्य प्राप्त्याः का बाधा? रामस्य शुद्धिं महात्म्यम् अवगम्य, सूर्यकिरणाः अपि तस्य शरीरं न तापयन्ति। सदा सौम्यः सुखस्पर्शः वनसमुत्थः वायुः राघवस्य सेवकः स्यात्, नात्युष्णः न चातिशीतलः। रात्रौ शीतलः शशाङ्कः स्निग्धः सुखस्पर्शः पितेव पापरहितं रामं आलिङ्ग्य, तापनं नाशयिष्यति। यस्मै महाबलाय ब्रह्मणा दिव्यास्त्राणि दत्तानि, तिमिध्वजात्मजं दानवराजं हत्वा—सः पुरुषसिंहः स्वबलाश्रितः निर्भयः वनं निवत्स्यति, स्वगृहे यथा। यस्य बाणपथं प्राप्ताः शत्रवः नश्यन्ति, कथं भूमिः तस्य वशात् न स्यात्? रामस्य श्रीवीर्यसत्त्वैः वनवाससमाप्तौ शीघ्रं स्वं राज्यं पुनः प्राप्स्यति। सूर्यस्य सूर्यत्वं, वह्नेः वह्नित्वं, ईश्वरस्य ऐश्वर्यं यथा, एवं सः तेजसा, यशसा, क्षमया च श्रेष्ठः। देवदानवानां मध्ये सः श्रेष्ठः; तस्मात्, देवि, तस्मिन्को दोषः, वनस्थेऽपि नगरेऽपि? पुरुषश्रेष्ठः रामः, भूम्या सीतया श्रीया च सह, शीघ्रं तैः त्रिभिः अभिषिक्तः भविष्यति। तस्य निर्गमनं दृष्ट्वा, अयोध्यावासिनः शोकवेगेन दुःखाश्रूणि मुञ्चन्ति। यस्मिन्सीतानुगता लक्ष्मीः, तस्याजेयस्य काषायचीरधरस्य किं न लभ्यते? धनुष्मतः स्वयम् अस्त्रशस्त्रधारिणः, यं लक्ष्मणः अग्रे गच्छति, तस्य किं न प्राप्तव्यम्? त्वं तं वनात् प्रत्यागतम् पुनः द्रक्ष्यसि, हे देवि; शोकं मोहं च त्यज—सत्यं वदामि। निष्पापे, पुनः तं पुत्रं शिरसा पादयोः प्रणमन्तं चन्द्रमिव उदितं द्रक्ष्यसि। तस्याभिषिक्तस्य दीप्तस्य पुनः नगरप्रवेशं दृष्ट्वा त्वं शीघ्रं हर्षाश्रूणि मुञ्चसि। शोकः क्लेशो वा मा भवतु, हे देवि; रामाय किञ्चिदपि अमंगलं न दृश्यते। शीघ्रं तं पुत्रं सीतया लक्ष्मणेन च सह पुनः द्रक्ष्यसि। निष्पापे, त्वं सर्वान् जनान् सान्त्वयितुं योग्याऽसि; किमर्थं त्वं हृदि दुःखं धारयसि? या राघवस्य माता, सा दुःखं न अर्हति; रामात् श्रेष्ठः कोऽपि नास्ति, धर्मनिष्ठः सः। त्वं शीघ्रं सखिभिः सहितं पुत्रं नम्रं प्रणमन्तं दृष्ट्वा, वर्षमेघ इव जलधारां स्रवसि। तव पुत्रः वरदः शीघ्रं अयोध्यां प्रत्यागम्य, मृदुलपाणिभिः पादौ संस्पृशिष्यति। वीरं पुत्रं सखिभिः सहितं प्रणमन्तं दृष्ट्वा, त्वं हर्षबाष्पैः तं सिञ्चसि, यथा मेघमाला शिलाश्रये। इत्येवं राममातरं विविधानि मधुराणि धर्मयुक्तानि वचनानि उक्त्वा, सुमित्रा महाराज्ञी तुष्णीं बभूव।