कौसल्या, दुःखेन संतप्ता, हृदयेन रामस्य दर्शनं साकं सीतया लक्ष्मणेन च काङ्क्षन्ती, स्वचिन्तां समुपदर्शयति—"यदि हि इदानीं मम दुःखस्य अन्तः स्यात्, यत्र अहं राघवं सीतया सह भ्रात्रा च अत्र पश्येयम्। कदा पुनः अयोध्या, तयोः वीरयोः प्रत्यागमने श्रुत्वा, पुनः शोभाम् अवाप्नुयात्, प्रजाः प्रमुदिताः पताकाः चोन्नताः स्युः? कदा तौ व्याघ्रशार्दूलसमानौ पुरुषौ वनात् प्रत्यागच्छन्तौ दृष्ट्वा नगरी हर्षेण पूर्णा स्यात्, यथा पूर्णेन्दोः समुद्रः? कदा मम वीर्यवान् पुत्रः, रथस्थः सीतया पुरतः, वृषभः इव वत्साभिः सह, अयोध्यां प्रविशेत्? कदा सहस्रशः प्राणिनः राजमार्गे मम शत्रुनिबर्हणयोः पुत्रयोः प्रविशतोः लाजान् क्षिपेयुः? कदा मम द्वौ पुत्रौ, शोभनकुण्डलधरौ, उत्तमखड्गौ धृत्वा, द्विशिखरगिरिसमौ, अयोध्यां प्रविशन्तौ अहं पश्येयम्? कदा प्रमुदिताः कन्याः पुष्पैः, द्विजातयः फलैः, नगरं परिक्रम्य, शुभानि कार्याणि कुर्वन्ति तयोः प्रविशतोः? कदा धर्मात्मा, वृद्धः, प्रज्ञायुक्तः, मेघसमप्रभः, ऋतुसमागमे इव हर्षं जनयन्, पुनः प्रत्यागच्छेत्? नूनं, हे वीर, पूर्वे काले कस्यचित् कृपणायाः स्त्रियाः कारणात् मातॄणां स्तनौ अपिहितौ यदा ते पुत्रान् पातुम् इच्छेयुः। अहं सिंहेन वत्सच्छिन्ना धेनुरिव, स्नेहवती माता, कैकेय्या, हे पुरुषशार्दूल, विवशा कृतास्मि, बलात् वत्सहरणेन। कथं वा अहं, एकपुत्रा, सर्वगुणसम्पन्ना, सर्वशास्त्रविशारदा, पुत्रवियुक्ता, जीवितुं शक्ष्यामि? न हि मम प्रिये पुत्रे महाबले लक्ष्मणे च अदृष्टे जीविते बलं पश्यामि। अद्य हि, पुत्रशोकसमुत्थितः महान् भीषणश्च अग्निः मां दहति, यथा दीप्तः सूर्यः ग्रीष्मे भूमिम् अतपयति।" एवं विलपन्त्याः कौसल्यायाः समीपे धर्मनिष्ठा सुमित्रा सा महाभागा धर्म्यम् इदं वाक्यम् उवाच—"देवि, तव पुत्रः सर्वगुणसम्पन्नः पुरुषश्रेष्ठश्च; दुःखेन विलापेन च किं प्रयोजनम्? तव पुत्रः, महाबलः, राज्यं त्यक्त्वा, सत्यवादी पितुः निमित्तम् उत्तमं कर्म कृत्वा, निर्गतः। रामः धर्मनिष्ठः पुरुषोत्तमः, सत्पथम् अनुवर्तते, यः मृत्युः अनन्तरं फलदः; तस्मात् शोचनीयः न सः। लक्ष्मणः अपि सर्वदा निष्पापः, उत्तमधर्माचरणः, सर्वभूतदया युक्तः, सः महात्मा निश्चितम् सिद्धिम् आप्स्यति। सुखानुकूलः अपि वैदेही धर्मात्मनः तव पुत्रस्य अनुगम्य, वनवासदुःखं जानाति। यः लोके कीर्तिपताकां धारयति, धर्मसत्यपरायणः, तस्य तव पुत्रस्य तत् न प्राप्यं किम्? नूनं रामस्य शुद्धिं महत्त्वं च ज्ञात्वा, सूर्यकिरणाः अपि तस्य शरीरे न तापयेयुः। सदा मन्दसुप्रशीतलः वनसमुत्थः वातः राघवस्य सेवकः भविष्यति, नात्युष्णः नातिशीतलः च। रात्रौ शीतलः चन्द्रः, स्निग्धः सौम्यश्च, पापरहितं रामं पितेव आलिङ्ग्य, तापनिवारणं करिष्यति। यस्मै बलवान् ब्रह्मा दिव्यास्त्राणि दत्तवान्, दानवेश्वरं तिमिध्वजात्मानं रणाङ्गणे हतम् दृष्ट्वा। सः वीरः पुरुषशार्दूलः आत्मबलं आश्रित्य, वनमपि स्वगृहवत् निर्भयः वसिष्यति। यस्य बाणपातेन शत्रवः विनश्यन्ति, कथं तस्य भूमिः अधीनां न स्यात्? यया श्रीया, वीर्येण, स्वभावेन च रामः युक्तः, तस्य वनवासपर्याप्तेः शीघ्रं स्वराज्यं पुनः प्राप्स्यति। सूर्यस्य सूर्यत्वं, अग्नेः अग्नित्वं, ईश्वरस्य ऐश्वर्यं यथा, तथा सः तेजसा, कीर्त्या, क्षमया च श्रेष्ठः। देवेषु भूतेषु च सः श्रेष्ठः, किं तस्य दोषः स्यात्, वनवासे वा नगरे वा? रामः पुरुषश्रेष्ठः, भूम्या सीतया श्रीया च सह, शीघ्रमेव तैः त्रिभिः अभिषिक्तः भविष्यति। तं निर्गच्छन्तं दृष्ट्वा अयोध्यावासिनः शोकेन पीडिताः शोकजनितं अश्रु मुमुचुः। यस्य अजय्यस्य, वल्कलाजिनधारिणः, सीता लक्ष्मणेन सह अनुगता, तस्य किं अप्राप्यं स्यात्? यस्य धनुर्विद्या श्रेष्ठा, बाणखड्गधारी, लक्ष्मणः अग्रे गच्छति, तस्य किं अप्राप्यं स्यात्? त्वं पुनः तम् वनात् प्रत्यागतम् द्रक्ष्यसि, हे देवि; शोकं मोहं च त्यज—सत्यं वदामि। पापरहिते, पुत्रः तव शिरसा पादयोः प्रणम्य, उदितचन्द्रमिव, पुनः दृष्टव्यः। तम् अभिषिक्तं, दीप्तं, पुनः प्रविशन्तं दृष्ट्वा, त्वं शीघ्रं हर्षाश्रूणि मुमोचिष्यसि। न दुःखं न पीडा, हे देवि; रामस्य किञ्चित् अमंगलं न दृश्यते। शीघ्रं त्वं पुत्रं सीतया लक्ष्मणेन च सह द्रक्ष्यसि। पापरहिते, त्वं सर्वान् जनान् सान्त्वयितुम् अर्हसि; किं त्वं हृदि दुःखं धारयसि, हे देवि? न त्वं शोचनीया, या राघवस्य माता; रामात् धर्मपथे स्थितात् कोऽपि न श्रेष्ठः।" एवं सुमित्रया धर्मयुक्तं वचनं श्रुत्वा, कौसल्या शोकं समुत्सृज्य, रामस्य पुनः आगमनस्य प्रतीक्षां कर्तुं प्रवृत्ता।