धनरहिताः सन्तः, अपि च तरुणाः, फले काले निर्वासिताः, कथं ते दुःखिता रामः सीता लक्ष्मणश्च फलमूलभोजनैः जीविष्यन्ति इति कौसल्या चिन्तयन्ती विललाप। यदि इदानीमेव मे शोकस्य अन्तकालनं स्यात्, यदा अहं राघवम् अत्रैव भार्यया सह भ्रात्रा च सहितम् पश्येयमिति सा आकाङ्क्षन्ती आसीत्। यदा तौ वीरौ पुनः प्रत्यागच्छतः इति श्रुत्वा अयोध्या पुनः श्रीमन्ती भविष्यति, जनाः प्रमुदिताः पताका उच्चैः उत्थापयिष्यन्ति, तदा कदा स्यात् इति सा पप्रच्छ। यदा तौ व्याघ्रशार्दूलसमानौ वनात् प्रत्यागच्छन्तौ दृष्ट्वा नगरी हृष्टा भविष्यति, यथा पूर्णचन्द्रेण समुद्रः प्रमुदितो भवति, तथा कदा स्यात् इति सा चिन्तयामास। कदा बलवान् मे पुत्रः सीतां रथे पूर्वं स्थापयित्वा, वृषभः इव वत्साभिः सह, अयोध्यां प्रविश्यति? कदा राजपथे सहस्रशः प्राणिनः शत्रुनिबर्हणौ तौ पुत्रौ प्रविशतः लाजैः सिञ्चन्ति इति सा पृच्छन्ती आसीत्। कदा शुभकुण्डलधारिणौ, उन्नतखड्गधारिणौ, शैलशिखरसमौ पुत्रौ प्रविशतः पश्येयम्? कदा प्रमुदितायाः कन्यकाः पुष्पैः, द्विजातयश्च फलैः, नगरं परिक्रम्य, शुभानि कर्माणि कुर्वन्ति तयोः प्रवेशे? कदा धर्मात्मा, वृद्धः, प्राज्ञः, मेघसन्निभः, ऋतुसमः प्रियं वहन्, पुनः प्रत्यागमिष्यति? नूनं पूर्वे काले कस्यचित् कुटिलायाः स्त्रियाः कारणेन मातॄणां स्तनाः छिन्नाः, या स्वपुत्रान् पाययितुम् इच्छन्त्यः। अहं सिंहेन वत्सहीना धेनुरिव, पुत्रवियोगेन शोकिता, कैकेय्या बलात् वत्सच्युतेव कृता। एक एव गुणसम्पन्नः वेदविद् पुत्रः मम अस्ति, तस्मिन्विना कथं जीवितुम् शक्यते? न हि मे जीविते बलम् अवशिष्टम्, यतो मम प्रियं पुत्रं महाबलम् लक्ष्मणं च न पश्यामि। अद्यैव पुत्रशोकसमुत्थेन महता भीषणा अग्निना दग्धास्मि, यथा ग्रीष्मे सूर्यतेजसा भूमिः तप्तः भवति। एवं विलपन्त्याः कौसल्यायाः समीपे धर्मनिष्ठा सुमित्रा धर्मयुक्तं वाक्यम् अब्रवीत्। "देवि, तव पुत्रः सर्वगुणसम्पन्नः, नरश्रेष्ठः, किं तवेदं विलापेन वा कृपणया वा? तव पुत्रः बलवान्, राज्यं परित्यज्य, सत्यव्रतपितुः कृते महत् कर्म कृत्वा निर्गतः। रामः धर्मसंस्थितः, पुरुषर्षभः, सदा सत्पथं चरति, यः मरणोत्तरं फलदः, तस्मिन् शोकः न युज्यते। लक्ष्मणः अपि नित्यम् अनघः, परमधर्मशीलः, सर्वभूतानुकम्पी, सः महात्मा निश्चितं सिद्धिम् अवाप्स्यति। वैदेही अपि सुखसंवृद्धा, तव धर्मपुत्रं अनुसरन्ती, वनक्लेशं जानाति। सः यः लोके कीर्तिध्वजः, धर्मनिष्ठः सत्यव्रतः, तव पुत्रः, कथं न तं धर्मं प्राप्नुयात्? नूनं रामस्य शुद्धिं महत्त्वं च ज्ञात्वा, सूर्यरश्मयः अपि तं न तापयन्ति। सदा वनात् निष्पन्नः शीतलसुखः वायुः राघवस्य सेवकः स्यात्, नात्युष्णः नातिशीतलः। रात्रौ शीतलः, स्निग्धः, प्रियः चन्द्रमाः पितेव पापरहितं रामम् आलिङ्ग्य, तस्य तापं शमयति। यस्मै महात्मने ब्रह्मणा दिव्यास्त्राणि दत्तानि, यः तिमिध्वजस्य दानवराजस्य वधं दृष्ट्वा तानि लब्धवान्। सः पुरुषव्याघ्रः स्वबलमाश्रित्य, वनं स्वगृहवत् निर्भयः वासं करिष्यति। ये शत्रवः तस्य बाणपथे पतन्ति, ते विनाशं यान्ति; कथं नु भूमिः तस्य वशे न स्यात्? रामस्य यद् ऐश्वर्यं, वीर्यं, सत्त्वं च, तेन वनवासस्य अन्ते शीघ्रं स्वराज्यं प्राप्स्यति। सूर्यस्य सूर्यत्ववत्, वह्नेः वह्नित्ववत्, ईश्वरस्य ईश्वरत्ववत्, सः तेजसा, यशसा, क्षमया च श्रेष्ठः। सः देवमानुषेषु श्रेष्ठः, devi, तस्मिन् कः दोषः, वने वा पुरे वा? रामः पुरुषोत्तमः, पृथिव्या सीतया श्रीया च सह, शीघ्रं अभिषिक्तः भविष्यति। तस्य गमनं दृष्ट्वा, अयोध्यावासिनः शोकवेगेन संतप्ताः, दुःखोद्भूतं अश्रु मुञ्चन्ति। यस्य सीता लक्ष्मणश्च सदा अनुगच्छतः, तस्य किं न सुलभं? यस्य धनुषि प्रवीणता, स्वयम् बाणखड्गधारी, लक्ष्मणश्च पुरतः गच्छति, तस्य किं न सुलभम्? त्वं पुनः वनात् प्रत्यागतम् तम् द्रक्ष्यसि, शोकं मोहं च त्यज; सत्यं वदामि। त्वं पुनः पुत्रं शिरसा पादयोः नतम् इव उदितचन्द्रमिव पश्यसि। तम् अभिषिक्तम्, दीप्तम्, प्रविशन्तम् दृष्ट्वा, त्वया शीघ्रं हर्षाश्रूणि वहिष्यन्ति। नास्ति शोकः, न व्यथा, नापि किमपि अशुभं रामस्य दृश्यते; शीघ्रं त्वं पुत्रं सीतया लक्ष्मणेन च सह पश्यसि। अनघे, त्वं सर्वान् एतान् जनान् सान्त्वय; किमर्थं त्वं हृदि खेदम् धारयसि?" एवं धर्मयुक्तया सुमित्रया सान्त्विता कौसल्या शनैः शोकं त्यक्तुम् आरब्धवती।