कौसल्या, दुःखवशा, शोकातुरं मनः कृत्वा, रामस्य वनवासस्य कारणभूता कैकेयी पापात्मिका, स्वार्थसिद्ध्यर्थं सौम्यं रामं प्रव्राज्य, पुनः पुनः मां गृहस्थं सर्पवद् भयंकरी भविष्यति। इयं नगरी, यत्र रामः गृहे गृहे भिक्षां चरिष्यति, तत्र त्वं तस्याः कैके्याः इच्छया आत्मनः पुत्रमपि दासभावे दास्यसि। यथेष्टं कैके्याः वशेन रामः पदात् पतितः, यज्ञे राक्षसार्थे हुतशेष इव त्यक्तः। स वीर्यवान्, विशालबाहुः, धनुर्धरः, उरगपतिगमनः, लक्ष्मणेन सह भार्यया च वनं प्रविश्यति। ये तव अनुमत्यैः कैके्याः प्रेरणया वनं त्यक्त्वा गताः, येषां न कदापि दुःखस्य अनुभवः, तेषां तत्र किम् भविष्यति? धनरहिताः, युवानः, फलकालसमये प्रव्राजिताः, ते फलमूलाशिनः कथं जीविष्यन्ति? यदि एषः कालः मम शोकस्य समाप्तये स्यात्, यत्र अहं राघवं भार्यया भ्रात्रा च सह अत्र पश्येयम्। यदा अयोध्या श्रुत्वा तौ वीरौ पुनरागतम्, प्रहृष्टजनसमूहेन, पताकाभिरलंकृता, पुनः शोभां लभेत। यदा तौ व्याघ्रमिव नरौ वनात् प्रत्यागच्छन्तौ दृष्ट्वा, सागरः पूर्णचन्द्रेण यथा, नगरं हर्षेण पूर्येत। यदा मे महाबाहुः पुत्रः, रथस्थां सीतां पुरतः कृत्वा, वृषभः वत्साभिः सहितः इव, अयोध्यां प्रविशेत। यदा राजमार्गे सहस्रशः जनाः मम द्वौ शत्रुनिग्राहकौ पुत्रौ प्रविशन्तौ लाजैः क्षिप्रं पूजयेयुः। यदा मम द्वौ पुत्रौ, दिव्यकुण्डलधरौ, उन्नतखड्गौ, द्विसृंगगिरिवौ अयोध्यां प्रविशन्तौ अहं पश्येयम्। यदा हृष्टाः कन्यकाः पुष्पैः, द्विजातयः फलैः, नगरपरिक्रमेण, शुभमङ्गलानि कुर्वन्तः तौ प्रविशन्तौ। यदा धर्मात्मा वृद्धः प्रज्ञया च वयोऽनुगतः, जलद इव प्रभया, शुभकालेन प्रमुदितः प्रत्यागच्छेत्। नूनं पूर्वे काले, कस्यचित् कृपणायाः कारणेन, मातॄणां स्तनौ अपि शिशूनां पानाभिलाषे छिन्नौ। अहं सिंहेन वत्सहीना धेनुरिव, कैके्यैः वशीकृता, वत्सच्युतां धेनुमिव असमर्था जाता। एकपुत्रवती, सर्वगुणसम्पन्नं शास्त्रविदं पुत्रं विना, कथं जीवितुं शक्नोमि? न खलु मम प्राणेषु बलं अवशिष्टं, यदि प्रियं पुत्रं बलिनं लक्ष्मणं च न पश्यामि। अद्य हि दुःखाग्निः, पुत्रशोकसम्भूतः, मां दहति, यथा घर्मकाले सूर्यः तेजसा पृथिवीं दहति। एवं शोकाकुलां कौसल्यान्तःपुरे, धर्मनिष्ठा सुमित्रा ताम् उपगम्य, धर्मयुक्तं वाक्यम् अवदत्—“आर्ये! तव पुत्रः सर्वगुणसम्पन्नः, पुरुषर्षभः; किं तवेदृशेन विलापेन शोकेन वा? तव पुत्रः, बलवान्, राज्यं परित्यज्य, सत्यव्रतपितुः महात्मनः कृते उत्तमं कर्म कृत्वा निर्गतः। रामः धर्मसंश्रितः, पुरुषश्रेष्ठः, सत्पथानुगामी, यः मरणानन्तरं फलं ददाति; सः शोचनीयः नास्ति। लक्ष्मणः अपि, नित्यं निष्पापः, उत्तमधर्माचरणः, सर्वभूतानुकम्पी, महात्मा नूनं सफलतां गमिष्यति। सुखसंस्कृतापि वैदेही तव धर्मात्मनः पुत्रं वनक्लेशान् ज्ञात्वा अनुयाति। यः लोके कीर्तिपताकां धारयति, धर्मनिष्ठः सत्यपरः च, तस्य पुत्रस्य किं न स्याद्? रामस्य शुद्धिं महत्त्वं च विज्ञाय, सूर्यरश्मयः अपि तं न दह्युः। सर्वदा, मृदुशीतलः वनसमुत्थितः वायुः, राघवं उष्णशीतमितः सेविष्यते। रात्रौ शीतलश्चन्द्रः, सान्त्वनः, पापरहितं रामं पितेव आलिङ्ग्य, स्पर्शेन तापं हरिष्यति। यस्मै ब्रह्मणा दिव्यास्त्राणि दत्तानि, तिमिध्वजपुत्रं दानवराजं हत्वा। स वीरः, पुरुषव्याघ्रः, आत्मबलाश्रितः, वनं स्वगृहवत् निर्भयः वत्स्यति। यस्य बाणपथं प्राप्ताः शत्रवो विनश्यन्ति, कथं तस्य राज्यं न स्यात्? यया लक्ष्म्या, वीर्येण, स्वभावेन च रामः युक्तः, वनवासस्य अन्ते शीघ्रं राज्यं पुनः प्राप्स्यति। सूर्यस्य सूर्यत्वं, अग्नेः अग्नित्वं, ईश्वरस्य ऐश्वर्यं यथा, स एव तेजसा, श्रीया, क्षमया च श्रेष्ठः। सः देवदानवेषु श्रेष्ठः, आर्ये, तस्य कः दोषः, वने वा पुरी वा? रामः, पुरुषसत्तमः, पृथिव्या, सीतया, श्रियाः च सहितः, शीघ्रं तैः त्रिभिः अभिषिक्तः भविष्यति। रामस्य गमनं दृष्ट्वा, अयोध्यायाः जनाः शोकवेगेन संतप्ताः, शोकजनितं जलं स्रवयन्ति। यस्य सीता लक्ष्मीः, सः अजितः वीरः, वल्कलचीरवसनः, तस्य किं न सुलभं? यस्य धनुषि प्रमुखं कौशलं, स्वयमेव बाणखड्गधारी, यस्याग्रे लक्ष्मणः, तस्य किं न सुलभं?” एवं धर्मनिष्ठया सुमित्रया कौसल्या सान्त्विता, दुःखार्णवे निमग्ना अपि, पुत्रस्य पुण्यगुणस्मरणेन किंचित् शान्तिम् अलभत।