ततः दुःखशय्यायाम् उपविष्टं राजानं शोककृशं दृष्ट्वा, कौसल्या पुत्रशोकविह्वला भूमिपतिम् इदम् उवाच। ‘‘नरश्रेष्ठ, यदा कैकेयी राघवस्य विषं निष्क्रान्तवती, तदा सा विषसर्पवत् स्वच्छन्दगत्या विहरिष्यति। सौभाग्ययुक्तं रामं निर्जित्य, स्वार्थसिद्ध्यर्थं तया पापया पुनः पुनः गृहस्थसर्पवत् मां सन्तापयिष्यति। रामः अयोध्यायां गृहे गृहे भिक्षां याचित्वा चरिष्यति; त्वं तस्य इच्छायाः वशेन मम पुत्रम् अपि दासरूपेण दास्यसि। कैकेयीवशात् रामः तस्य स्थितेः पतितः, यथा याजकः राक्षसाय हविर्दत्तं क्षिपति, तथा सः त्यक्तः। स वीरः विशालबाहुः धनुर्धरः नागराजगामिनः, नूनं सीतया लक्ष्मणेन च सह वनम् प्रविष्टः। ये तव अनुमतेन कैकेयीप्रेरणया वनम् नीताः दुःखम् न जानन्ति, तेषां तत्र का गतिर्भविष्यति? धनहीनाः, यौवनस्थाः, फले काले निर्वासिताः, फलं मूलं च भुञ्जानाः कथं तत्र जीविष्यन्ति? यदि इदानीं दुःखान्तः स्यान्, यदा अहम् राघवम् सीतया भ्रात्रा च सह अत्र पश्येयम्। यदा अयोध्या तयोः वीरयोः आगमनं श्रुत्वा पुनः शोभा प्राप्नुयात्, जनाः हर्षिताः पताकाः उच्चस्थिता भवेयुः। यदा तौ वनात् प्रत्यागच्छन्तौ सिंहोपमौ दृष्ट्वा नगरं पूर्णं हर्षेण सागरः पूर्णचन्द्रेण इव स्यात्। यदा बलवान् पुत्रः सीताम् रथस्य पुरतः स्थापयित्वा इव वृषः गोवृषभान् नगरम् प्रविशेत्। यदा राजमार्गे सहस्राणि जन्तूनां मम द्वयोः पुत्रयोः शत्रुनिग्रहयोः प्रवेशे तण्डुलं क्षिपेयुः। यदा मम द्वौ पुत्रौ शोभनकुण्डलधारिणौ आयुधोन्नतौ द्विपर्वतसमौ अयोध्यां प्रविशेयुः। यदा प्रमुदिताः कन्याः पुष्पैः द्विजाः फलैः नगरं परिक्रम्य शुभकार्याणि कुर्युः। यदा धर्मज्ञः वृद्धः मेघसमानप्रभः कालसुखदः पुत्रः पुनः नगरम् आगच्छेत्। न संशयः नरश्रेष्ठ, पूर्वं कस्यचित् कृपणायाः कारणात् मातॄणां स्तनौ शिशुवत्सलायाः छिन्नौ। अहम् सिंहेन गोवत्सलायाः इव मातृभावेन कैकेयीवशात् पुत्रवियोगेन विना वत्सम् गोवत्सलायाः इव कृता। एकः पुत्रः सर्वगुणसम्पन्नः शास्त्रविद् मम अस्ति; तस्य विना कथं जीवितम् सहिष्यामि? मम प्राणेषु बलम् नास्ति, यतः प्रियः पुत्रः महाबलः लक्ष्मणः च न दृश्यते। अद्य पुत्रशोकजनितः महान् अग्निः मां दहति, यथा तेजस्वी सूर्यः ग्रीष्मे भूमिम् तापयति।’’ एवं विलपन्त्याः कौसल्यायाः धर्मनिष्ठा सुमित्रा धर्मयुक्तं वाक्यम् उवाच। ‘‘देवी, तव पुत्रः सर्वगुणैः भूषितः पुरुषश्रेष्ठः; किं तव विलापेन, किं शोकेन? तव पुत्रः बलवान् राज्यं त्यक्त्वा, सत्यवचनपिता महात्मनं कृत्यं कृत्वा निर्गतः। धर्मनिष्ठः रामः सत्पथानुगः, तेन मार्गेण यः मृत्युपर्यन्तम् फलदः, तस्य शोकः न कर्तव्यः। लक्ष्मणः नित्यशुद्धः परमधर्मनिष्ठः, सर्वभूतदया युक्तः महात्मा निश्चितं सिद्धिम् प्राप्स्यति। सुखसंपन्ना वैदेही तव धर्मात्मनः पुत्रम् अनुसरति, वनवासक्लेशं जानन्ती। यः धर्मसत्यनिष्ठः कीर्तिपताकाधारः, तस्य पुत्रस्य किं न स्यात्? नूनं रामस्य शुद्धत्वं महात्म्यं च जानन्ति, तस्य शरीरम् सूर्यकिरणैः न ताप्येत। सदा वनात् मधुरः सुखः वायुः राघवस्य सेवा करिष्यति, नाति तप्तः नाति शीतः। रात्रौ शीतलः चन्द्रः पितृवत् पापरहितम् रामम् आलिङ्ग्य तापनाशनम् करिष्यति। यस्मै ब्रह्मा दिव्यास्त्राणि दत्तानि, यदा तिमिध्वजपुत्रः दानवराजः युद्धे हतः दृष्टः। स वीरः पुरुषसिंहः आत्मबलनिष्ठः वनवासे निर्भयः स्वगृहवत् वासं करिष्यति। यस्य बाणपथे शत्रवः विनष्टाः, कथं भूमिः तस्य वशे न स्यात्? रामस्य सौभाग्यं वीर्यं धर्मः च, वनवासान्ते त्वरितम् राज्यं पुनः प्राप्स्यति। सूर्यस्य सूर्यः, अग्नेः अग्निः, ईश्वरस्य ईश्वरः, रामः तेजसा, यशसा, क्षमया च श्रेष्ठः। स देवदानवेषु अग्रगण्यः; देवी, तस्य वनवासे वा नगरवासे वा को दोषः? रामः पुरुषश्रेष्ठः शीघ्रं भूम्या सीतया श्रीया च सह अभिषिक्तः भविष्यति।’’ एवं सुमित्रा कौसल्यायाः शोकं धर्मयुक्तया वाचा हरति, तयोः संवादः दुःखसान्त्वनः धर्मप्रशंसनः च अभवत्।