राजानं तत्र शयाने दुःखशोकसमन्वितं राममात्रचिन्तनपरं दृष्ट्वा, महाराज्ञी कौसल्या तस्य पार्श्वे दुःखभाराविष्टा, दीर्घनिःश्वासं विसृज्य, अत्यन्तशोकवशगा विलपन्ती निषसाद। ततस्तु, दुःखशय्यायामुपविष्टं क्षीणप्राणमिव राजानं दृष्ट्वा, पुत्रशोकसमाकुला कौसल्या, पृथिव्याः पतिं धर्मात्मानं वचनमुवाच— "नरव्याघ्र! यदा सा कैकेयी रामे विषं निष्क्रम्य, स्वेच्छया विहरिष्यति, तदा सा कुटिलाभिप्राया, त्वग्विप्रमुक्ता सर्पेव, पुनः पुनः मां संत्रासयिष्यति। सा दुष्टा, स्वार्थसिद्ध्यर्थं, सौम्यं रामं निर्भर्त्स्य, कामं प्राप्तवती, गृहसर्पवत् पुनः मां भीषयिष्यति। अद्यैतस्यां पुरी रामः गृहाद्गृहं याचमानः चरिष्यति; त्वं च तस्याः वशेन मम पुत्रमपि दासत्वे समर्पयेत्। कैकेय्याः इच्छया रामः स्वस्थानात् पतितः, यथेष्टं हुताशनेन राक्षसाय हविः क्षिप्तम्, तथैव स परित्यक्तः। सः वीरः, विशालबाहुः, धनुर्धरः, नागराजगमनो, नूनं सीतया लक्ष्मणेन च सह वनं प्रविष्टः। ये दुःखमपि न जानन्ति, ते त्वया कैकेय्याः प्रेरणया वने त्यक्ताः, तेषां तत्र का गतिर्भविष्यति? धनरहिताः, तरुणाः, फलकालसमये निर्वासिताः, ते दुःखिता कथमाश्रित्य फलमूलानि जीविष्यन्ति? यदि नूनं मे दुःखस्यान्तः स्यात्, यदा अहं रामं सीतया लक्ष्मणेन च सह अत्र पश्येयम्। कदा पुनः अयोध्या, तयोः वीरयोः आगमनं श्रुत्वा, उल्लसितजनसमूहा, पताकाभिः शोभिता, कीर्तिमती भविष्यति? कदा तौ नरव्याघ्रौ वनात् प्रत्यागच्छन्तौ दृष्ट्वा, सागर इव पूर्णचन्द्रेण, पुरी हृष्टा भविष्यति? कदा बलवान् मम पुत्रः, सीतया रथपूर्वया, वृषभः इव वत्साभिः, अयोध्यां प्रविशेत्? कदा सहस्रशः जनाः राजमार्गे, शत्रुनाशकयोः मम पुत्रयोः, लाजैरावष्टभ्य प्रवेशनं करिष्यन्ति? कदा मम द्वौ पुत्रौ, दिव्यकुण्डलधारिणौ, खड्गोत्क्षिप्तौ, द्विशिखरशैलेव, अयोध्यां प्रविशन्तौ पश्येयम्? कदा प्रमुदिताः कन्याः पुष्पैः, द्विजातयश्च फलैः, नगरं प्रदक्षिणीकृत्य, शुभमङ्गलानि करिष्यन्ति? कदा धर्मात्मा, वृद्धः, मेघसन्निभः, ऋतुवत् हर्षजननः, मम पुत्रः पुनरागमिष्यति? नूनं पूर्वे काले, कस्यचित् कृपणायाः कारणेन, मातॄणां स्तनाः पुत्रपानकामुकानां छिन्नाः। सिंहेन गोः इव, वत्सवियुक्ता या माता, सा अहं कैकेय्याः कृते, त्वया नरशार्दूल, शक्तिहीना जाता। एको मम पुत्रः, सर्वगुणसम्पन्नः, सर्वशास्त्रविद्, तस्मिन्विहीना कथं जीवितुं शक्नोमि? न हि मम प्राणेषु बलमवशिष्टं, यदा न प्रियतमं पुत्रं न च महाबलिनं लक्ष्मणं पश्यामि। अद्यैव पुत्रशोकजनितः महाञ्शोकाग्निः मां दहति, यथा तप्तग्रीष्मे सूर्यः पृथिवीं दहति।" एवं विलपन्त्यै कौसल्यायै धर्मनिष्ठा सा सुमित्रा धर्मयुक्तं वाक्यमुवाच— "आर्ये! तव पुत्रः सर्वगुणसम्पन्नः, पुरुषप्रवरः; किमर्थं एतादृशं विलापं क्रियताम्? स तव पुत्रः, बलवानपि, राज्यं परित्यज्य, सत्यप्रतिज्ञस्य पितुः महात्मनः कृते, महत् कर्म कृत्वा निर्गतः। रामः धर्मनिष्ठः, नरश्रेष्ठः, सत्पथानुगामी, यः मरणानन्तरं फलदायकः, स शोच्यः न हि। लक्ष्मणः अपि, नित्यं निष्पापः, परमधर्मशीलः, सर्वभूतहिते रतः, स महात्मा नूनं सिद्धिं प्राप्स्यति। वैदेही अपि, सुखोपचिता, धर्मात्मनं तव पुत्रं अनुसरति, वनवासदुःखं विज्ञाय। यः लोके कीर्तिध्वजं वहति, धर्मनिष्ठः, सत्यपरायणः, तस्य पुत्रस्य कीर्तिः किं न सिध्येत्? नूनं रामस्य शुद्धिं महत्त्वं च विज्ञाय, सूर्यकिरणाः अपि तं न स्पृशेयुः। सर्वदा, सौम्यः, सुखस्पर्शः, वनात् निष्पन्नः वातः, राघवस्य सेवकः, नात्युष्णः नातिशीतलः भविष्यति। रात्रौ, शीतलः, सुखस्पर्शः, चन्द्रमा, पापरहितं रामं पितेव आलिङ्ग्य, तस्य तापं शमयिष्यति। यस्य महात्मनः ब्रह्मणा दिव्यास्त्राणि दत्तानि, यदा तिमिध्वजसुतं दानवराजं हत्वा दृष्टवान्। सः वीरः, नरव्याघ्रः, स्वबलाश्रितः, स्वगृहेव वने निर्भयः वत्स्यति। यस्य बाणपथं प्राप्ताः शत्रवः विनश्यन्ति, कथं तस्य भूमिः न वशे स्थास्यति? रामस्य या श्रीः, या वीर्यम्, या सत्त्वसम्पदा, वनवासाद्विनिर्गत्य, स शीघ्रं स्वं राज्यं प्राप्स्यति। यथा सूर्यः सूर्यस्य, अग्निरग्नेः, ईश्वरः ईश्वरस्य, तथा सः तेजसा, श्रीया, क्षमया च श्रेष्ठः। देवेषु च भूतेषु च सः श्रेष्ठः; आर्ये! तस्मिन् किमपि दोषं न पश्यामि, वने वा पुरी वा।" एवमेतद्, महाराज्ञ्यौ दुःखसंतप्ते, धर्मयुक्तया सुमित्रया समाश्वासिता, धर्मपथानुगमनस्य महत्त्वं स्मारयन्त्या, शोकपरायणायै कौसल्यायै सौम्यं वाक्यमुवाच।