दशरथः शय्यायाम् उपविष्टः, रामस्य पृष्ठगामी दृष्टिः न पुनः निवर्तते इति कुशल्या त्वां न पश्यामि, करस्पर्शं कुरुष्वेति सस्नेहम् अवदत्। स राजा, राममात्रचेताः, शय्यायाम् उपविष्टः, दुःखेन क्लिष्टः, दीर्घमुष्णस्वासं विसृज्य, महतीं शोकव्यथां प्राप, तदा तस्य समीपे रुदन्ती कुशल्या उपाविशत्। ततः कुशल्या, पुत्रशोकविह्वला, शय्यायाम् दुःखपीडितं पृथिव्याः पतिं दृष्ट्वा, इदं करुणं वचनम् अब्रवीत्—"नरशार्दूल, यः सा कैकेयी रामे विषं स्रष्ट्वा स्वेच्छया विहरिष्यति, सा नागिनी जर्जरत्वं त्यक्त्वा यथा, एवं विहरिष्यति। सा दुष्टा, स्वार्थसिद्धये रामं निर्वास्य, पुनः मां गृहसर्पवत् भीषयिष्यति। अद्य रामः अयोध्यायां गृहे गृहे भिक्षां याचमानः चरिष्यति, त्वं च कैकेय्याः वशेन मम पुत्रमपि दासत्वाय दास्यसि। रामः, कैकेय्याः इच्छया, स्वेच्छया, यज्ञे पिशाचेभ्यः हविरिव त्यक्तः। स वीरः, दीर्घबाहुः, धनुर्धरः, नागराजगमनेन युक्तः, निश्चितम् अधुनैव सीतया लक्ष्मणेन सह वनं प्रविशति। ये ते दुःखं न जानन्ति, ते त्वया कैकेय्याः प्रार्थनया वनं प्रस्थापिताः, तेषां तत्र कोऽपि विधिः भविष्यति? धनहीनाः, तरुणाः, फलकालसमये निर्वासिताः, ते फलमूलभोजिनः कथं जीविष्यन्ति? यदि अद्यैव मम शोकस्य समाप्तिः स्यात् यदा अहम् अत्र रामं सीतया लक्ष्मणेन च सह पश्येयम्। कदा अयोध्या, तयोः वीरयोः पुनरागमनश्रवणेन, उल्लसितजनसमूहैः पताकाभिः शोभिता भविष्यति? कदा तौ वनात् प्रत्यागच्छन्तौ नरशार्दूलौ दृष्ट्वा नगरं पूर्णचन्द्रसमये सागर इव हृष्टं भविष्यति? कदा मम रामः सीतां रथाग्रतः स्थापयित्वा, वृषभः वत्साभिः सह नगरं प्रविश्य, आयोध्यां प्रविश्यति? कदा राजपथे सहस्राणि जन्तूनां शुष्कधान्यवृष्टिं कृत्वा रिपुसूदनयोः प्रविशन्तयोः मम पुत्रयोः पश्येयम्? कदा कन्यकाः पुष्पैः, द्विजातयश्च फलैः नगरं परिक्रम्य, शुभकार्यम् आचरिष्यन्ति? कदा धर्मात्मा, वयोवृद्धः, मेघसङ्काशः रामः, ऋतुरिव हर्षं जनयन्, पुनरागमिष्यति? नूनम्, पूर्वं कस्याञ्चन कृपणायाः स्त्रियाः कारणेन, मातॄणां स्तनौ अपि पित्र्भिः छिन्नौ, यदा ते पुत्राः पिबितुम् इच्छन्ति स्म। अहं सिंहेन वत्सहीना धेनुरिव, स्नेहविहीना माता जातास्मि, कैकेय्याः कृते, नरशार्दूल। एकपुत्रा, गुणसम्पन्ना, वेदवेदाङ्गविदुषी, अहं कथं विना पुत्रेण जीवितुं शक्नोमि? न हि मम जीविते किञ्चन बलम् अवशिष्टम्, यतः न मम प्रियं पुत्रं न च बलिनं लक्ष्मणं पश्यामि। अद्यैव दुःखाग्निः, यः पुत्रशोकात् जातः, मां दहति, यथा ग्रीष्मे सूर्यः दीप्तांशुभिः पृथिवीं दहति।" एवं शोकवशां कौशल्यां दृष्ट्वा, धर्मनिष्ठा सुमित्रा, धर्मयुक्तं वचनम् अब्रवीत्—"आर्ये, तव पुत्रः सर्वगुणैः विभूषितः, पुरुषेषु श्रेष्ठः, किं त्वया दुःखेन विलापेन च? स तव पुत्रः, बलवान्, राज्यं परित्यज्य, सत्यव्रते महात्मनि पित्रि महत् कर्म कृत्वा निर्गतः। रामः धर्मनिष्ठः, पुरुषश्रेष्ठः, सदा सत्पथं पालयन्, यः मरणानन्तरं फलं ददाति, स शोचनीयः नास्ति। लक्ष्मणः अपि सदा निष्पापः, धर्मे स्थितः, सर्वभूतेषु दयालुः, स महात्मा निश्चितं सफलः भविष्यति। वैदेही अपि सुखसंस्कृतापि तव धर्मात्मनः पुत्रस्य, वनदुःखं ज्ञात्वा, पृष्ठतः गच्छति। यः लोके यशः ध्वजं धारयति, धर्मनिष्ठः सत्यव्रती च, तव पुत्रः तं न प्राप्नुयात् किम्? नूनं, रामस्य शुद्धिं महत्त्वं च ज्ञात्वा, सूर्यकिरणाः अपि तस्य गात्रं न दहन्ति। सर्वदा, मृदुशीतलः वनसमुत्थितः वातः, राघवस्य सेवकः भविष्यति, नात्युष्णः नातिशीतलः च। रात्रौ, शीतलः चन्द्रमाः, सौम्यः, पापरहितं रामं पितेव आलिङ्ग्य, तस्य तापं शमयिष्यति। यस्मै महाब्रह्मणा दिव्यास्त्राणि दत्तानि, तिमिध्वजात्मजं दानवराजं रणाङ्गणे हतं दृष्ट्वा। स वीरः, नरशार्दूलः, आत्मबलं समाश्रित्य, गृहे यथा, तथा वने अपि निर्भयः वत्स्यति। ये शत्रवः तस्य बाणपथमुपयान्ति, ते नाशं यान्ति; कथं सा पृथिवी तस्य वशे न स्यात्? रामस्य या श्रीः, या वीर्यं, या प्रकृतिः, तेन वनवाससमाप्तेः पश्चात् शीघ्रं स्वं राज्यं प्राप्स्यति। सूर्यः सूर्ये, अग्निः अग्नौ, पतिः पत्यौ यथा, एवं स तेजसा, यशसा, क्षमया च श्रेष्ठः।" एवं धर्मयुक्तया सुमित्रया कौशल्या सान्त्विता, शोकपरम्परायाः मध्ये अपि, धर्मस्य महत्त्वं स्मरन्ती स्थिता।