राजा दशरथः कौसल्यायाः गृहम् प्रविश्य शय्यायाम् शयानः अपि मनसा शान्तिं न प्राप्नोत्, चिन्तया विक्षिप्तः अभवत्। स तु गृहम् पश्यन् यत्र रामः लक्ष्मणः च सीता च न सन्ति, तद् गगनमिव चन्द्रहीनम् अभवत्। तस्य तद् दृष्ट्वा, बलवान् राजा बाहुमुत्सृज्य उच्चैः स्वरेन आक्रोशत्—“हे राम! किम् नः त्यक्तवान् असि?” इति। तदा स राजा यः रामस्य आगमनम् पुनः द्रक्ष्यति तं आलिङ्गनं च प्राप्स्यति, तादृशाः पुण्यजनाः एव सुखिनः स्युः इति मनसि विचारयामास। रात्रिः अपि तस्य आत्मनः विनाशरात्रिरिव अभवत्। मध्यरात्रे दशरथः कौसल्याम् प्रति इदं वचनम् उदाहरत्—“त्वां न पश्यामि, कौसल्ये! कृपया हस्तेन स्पर्शय; मम दृष्टिः रामम् अनुसरति, न तु प्रत्यागच्छति।” राजा शय्यायाम् रामम् एव चिन्तयन् शयानः दृष्ट्वा, कौसल्या तस्य समीपे उपविष्टा, शोकाभिभूता, दीर्घानि श्वासान् उत्सृज्य, दुःखेन विलपन्ती अभवत्। अथ अयोध्याकाण्डस्य त्रयःचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। तत्र राजा शोकात् दुर्बलः शय्यायाम् शयानः कौसल्यया पुत्रशोकात् पीडिता भूमिपतिं सम्बोधयामास। सा राजानम् इदं वचनम् उवाच—“नरश्रेष्ठ, यदा कैकेयी रामे प्रति विषम् उत्सृज्य, स्वेच्छया विचरिष्यति, नागः त्वक् त्यक्त्वा यथा, तथा सापि भ्रान्ता भवेत्। रामम् निष्कास्य, स्वेच्छया कामम् सम्पाद्य, सा दुष्टा पुनः मां भययिष्यति, गृहस्थे विषधरः यथा। अयोध्यायाम् रामः गृहे गृहे भिक्षां याचिष्यति; त्वं तस्य सेवकत्वम् अपि दास्यसि। कैकेय्याः इच्छया रामः पदात् पतितः, यथा याजकः राक्षसार्थं हविः अग्नौ क्षिपति, तथा स तया त्यक्तः। स वीरः, विशालबाहुः, धनुर्धरः, नागराजस्य गमनं यथा, सीतया लक्ष्मणेन च सह वनम् प्रविश्यति। ये दुःखम् न जानन्ति, तव अनुमत्याः कैकेय्याः प्रेरणया वनम् त्यक्ताः, तेषां तत्र किं भविष्यति? धनहीनाः, यौवनस्थाः, फले काले निष्कासिताः, फलमूलैः केन जीविष्यन्ति? यदि दुःखस्य अन्तः इदानीं स्यात्, यदा रामः सीतया लक्ष्मणेन च सह अत्र दृश्येत्। यदा अयोध्या वीरयोः आगमनं श्रुत्वा, पुनः श्रीमती स्यात्, जनाः हृष्टाः पताकाः उच्चैः स्थिताः स्युः। यदा वनात् आगच्छन्तौ तौ नरशार्दूलौ दृष्ट्वा, नगरं पूर्णचन्द्रे समुद्रः यथा, हर्षेण पूर्णं स्यात्। यदा बलवान् वीरः मम पुत्रः अयोध्यां प्रविश्यति, सीता रथस्य पुरतः, वृषभः गोपुत्रीभिः यथा। यदा राजमार्गे जीवाः तौ शत्रुनिग्रहौ पुत्रौ प्रविशन्तौ लाजैः वर्षन्ति। यदा मम द्वौ पुत्रौ मनोज्ञकुण्डलाभरणौ अयोध्यां प्रविशन्तौ, उत्तमखड्गौ उत्तोल्य, द्विसृंगशैलौ यथा। यदा हृष्टाः कन्याः पुष्पैः, द्विजाः फलैः, नगरं परिक्रम्य, शुभकार्याणि कुर्वन्ति। यदा धर्मज्ञः, वृद्धः, मेघसदृशः, शुभऋतुः यथा हर्षं ददाति, पुनः नगरं प्रविश्यति। निस्सन्देहं, वीर, पूर्वे काले कस्यचित् कृपणायाः कारणात् मातॄणां स्तनौ अपि शिशुं स्तनयितुं इच्छन्त्याः छिन्नौ। अहं सिंहेन गव्याः यथा, पुत्रविहीना मातरः, कैकेय्याः कारणात् शक्तिहीना अभवम्। यथा एकपुत्रा सर्वगुणसम्पन्ना, वेदविद्, तया विना अहं कथं जीवितुं शक्ष्यामि? न खलु मम जीवने बलम् अवशिष्यते, यदा न मम प्रियं पुत्रं न लक्ष्मणं महाबलम् पश्यामि। अद्य पुत्रशोकजनितम् महद् दुःखाग्निः मां दहति, यथा तप्तग्रीष्मे सूर्यः भूमिम् दहति।” अथ अयोध्याकाण्डस्य चतुश्चत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। कौसल्यायाः एवं विलपन्त्याः, धर्मनिष्ठा सुमित्रा धर्मयुक्तं वचनम् उवाच—“आर्ये, तव पुत्रः सर्वगुणैः भूषितः, नरश्रेष्ठः; किम् एतादृशः विलापः? तव पुत्रः राज्यं त्यक्त्वा, महाबलः, सत्यव्रतपितुः कर्तव्यं कृत्वा, धर्मं आचरन् निर्गतः। रामः धर्मनिष्ठः, नरश्रेष्ठः, सत्पथं अनुगच्छन्, यः मृत्युः पश्चात् फलदः, तं शोकयितुं न युक्तम्। लक्ष्मणः नित्यं निर्दोषः, उत्तमधर्मपालनः, सर्वभूतदया युक्तः, तादृशः महात्मा नूनं सफलः भविष्यति। सुखसंपन्ना सीता तव धर्मपुत्रं अनुगम्य, वनवासक्लेशं जानन्ती, तं अनुगच्छति। यः लोके कीर्तिपताकां धारयति, धर्मनिष्ठः, सत्यनिष्ठः, तस्य पुत्रस्य कीर्तिः किम् न स्यात्? नूनं रामस्य शुद्धिं महत्त्वं च जानन्ति, सूर्यस्य किरणाः अपि तस्य शरीरं न दहन्ति। सर्वदा वनात् उत्पन्नः सौम्यः शीतलः वायुः रामं सेविष्यति, नातिशीतः नातितप्तः। रात्रौ शीतलः चन्द्रः, स्निग्धः, पितरं यथा पुञ्जनं, पापरहितं रामम् आलिङ्ग्य, तं दाहं शमयिष्यति।” एवं कौसल्या, सुमित्रा च, शोकदुःखान्विते दशरथे च, रामस्य वनगमनस्य दुःखेन अयोध्यायाः गृहेषु शोकः व्याप्तः, किन्तु धर्मनिष्ठा मातरः पुत्रस्य धर्मं, कीर्तिं, शुभफलम् च स्मरन्त्यः आशां अपि प्रकटयन्ति।