ततः भूमिपतिः, दुःखेन गद्गदस्वरः, स्निग्धानि, मन्दानि, विषण्णानि च वचनानि उदीरयामास। शीघ्रं मां कौसल्यागृहं नयत, यत्र रामस्य जननी वर्तते; अन्यत्र हि मम हृदयस्य सांत्वनं न स्यानिति स राजा व्याजहार। तस्य वचनं शृण्वन्तः द्वारपालाः तं कौसल्यागृहं निनयुः, तत्र च सम्मानपूर्वकं स्थापयामासुः। राजा गृहे प्रविश्य शय्यायां शयानः अपि, तस्य चित्तं विक्षिप्तमेव अभवत्। स तत्र रामलक्ष्मणयोः तथा सीतायाः अभावेन, गृहं शशिना हीनं नभः इव ददर्श। तं दृश्य, स महाबलः राजा बाहुं उत्तोल्य, उच्चैः विलप्य, “हे राम, किमर्थं नः त्यक्तवान्?” इति व्याहरत्। ये पुनः रामस्य पुनरागमनं द्रक्ष्यन्ति, तं आलिङ्गन्ति च, ते धन्याः पुरुषाः सन्ति। रात्र्याः आगमने, तस्य प्राणस्य विनाशरात्रिरिव, मध्यरात्रे दशरथः कौसल्याम् इदं वचनम् उवाच। “त्वां न पश्यामि, कौसल्ये; कृपया हस्तेन स्पृश, यतो मम दृष्टिः रामं अनुवर्तते, न च पुनः प्रत्यागच्छति।” राजा शय्यायां राममेव चिन्तयन् शयानं दृष्ट्वा, रानी तस्य समीपे उपविश्य, शोकवशा, दीर्घं श्वसन्ती, विषण्णा, अतीव विलपन्ती च अभवत्। अथ अयोध्याकाण्डस्य त्रयःचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। तत्र, शोकात् दुर्बलः राजा शय्यायां शयानं दृष्ट्वा, कौसल्या पुत्रशोकात् संतप्ता, भूमिपतिं प्रति इदं वचनम् उवाच। “नरशार्दूल, यदा कैकेयी रामे प्रति विषं मुमोच, तदा सा सर्पवत् त्वगं त्यक्त्वा विकृताचारा विचरिष्यति। रामं निर्वास्य, सुभगं च, स्वार्थं सम्पाद्य, सा दुष्टा पुनः पुनः मां गृहसर्पवत् त्रासयिष्यति। नगरमध्ये रामः गृहाद्गृहं भिक्षां याचिष्यति; त्वं तस्य इच्छायाः वशे मम पुत्रं दासत्वे अपि दास्यसि। कैकेयीस्य इच्छायाः वशात् रामः पदच्युतः, अग्निहोत्रिणा राक्षसाय हविर्दत्तमिव, त्यक्तः। स वीरः, विशालबाहुः, धनुर्धरः, नागराजगमनः, निश्चितं सीतया लक्ष्मणेन च वनं प्रविष्टः। ये जनाः पूर्वं दुःखं न अनुभूतवन्तः, तव अनुमतिः कैकेयीस्य प्रेरणया वनं त्यक्तवन्तः, तेषां तत्र का गतिर्भविष्यति? धनहीनाः, तरुणाः, फलकाले निर्वासिताः, फलं मूलं च भुञ्जानाः, ते दुःखिताः कथं जीविष्यन्ति? यदि एषः कालः मे दुःखस्य समाप्तये स्यात्, यदा राघवं सीतया लक्ष्मणेन सह अत्र पश्येयम्। यदा अयोध्या, वीरयोः आगमनं शृण्वन्ती, पुनः शोभा प्राप्ता, जनाः हृष्टाः, पताकाः उच्चस्थिता च स्युः। यदा वनात् आगच्छन्तौ तौ नरशार्दूलौ दृष्ट्वा, नगरं पूर्णं हर्षेण स्याद्, पूर्णचन्द्रेण समुद्रः इव। यदा बलवान् पुत्रः सीतां रथपूर्वां कृत्वा, अयोध्यां प्रविशेत्, वृषभः गोषु इव। यदा राजमार्गे जीवजनाः शुष्कधान्यं मम पुत्रयोः शत्रुनिग्रहयोः प्रवेशे समर्पयन्ति। यदा मम पुत्रौ, दिव्यकुण्डलधारिणौ, अयोध्यां प्रविशन्तौ, उत्तोलितखड्गौ, द्विसानुशैलावत् पश्येयम्। यदा प्रमुदिता युवतयः पुष्पैः, द्विजाः फलैः, नगरं परिक्रम्य, शुभकार्यं कुर्वन्ति। यदा धर्मात्मा, वृद्धः, मेघसदृशः, शुभऋतुवत् हर्षं लभमानः, अयोध्यां पुनः प्रविशेत्। निःसन्देहं, वीर, पूर्वं कस्यचित् कृपणायाः कारणात्, मातृणां स्तनाः शिशुदुग्धेच्छायां छिन्नाः। अहं सिंहेन गोवत्, पुत्रप्रियामाता, कैकेयी द्वारा, नरशार्दूल, वत्सहीना गोरिव, शक्तिहीना कृतास्मि। यः एकमेव पुत्रं सर्वगुणसम्पन्नं, वेदवेदाङ्गविदं च, तस्य विना कथं जीवितं सहिष्यामि? न हि मम जीवनस्य बलं अवशिष्टम्, यदा प्रियम् पुत्रं महाबलम् लक्ष्मणं च न पश्यामि। अधुनैव, पुत्रशोकसम्भूतः महद् घोरं ज्वलनं मां दहति, यथा ग्रीष्मे सूर्यः तेजसा पृथिवीं दहति। अथ चतुश्चत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। कौसल्यायाः एवं विलपन्त्याः, धर्मनिष्ठा सुमित्रा सा धर्मयुक्तं वचनं उवाच। “आर्ये, तव पुत्रः सर्वगुणैः भूषितः, पुरुषश्रेष्ठः च; किं तस्य शोकस्य, विलापस्य च प्रयोजनम्? तव पुत्रः, बलवान्, राज्यं त्यक्त्वा, महात्मनं सत्यप्रतिज्ञं पितरं कृत्यं कृत्वा, वनं गतः। रामः धर्मनिष्ठः, पुरुषोत्तमः, सत्पथं अनुगच्छति, यः मरणानन्तरं फलदः; तस्य शोकः न कर्तव्यः। लक्ष्मणः नित्यं निष्पापः, परमधर्मनिष्ठः, सर्वभूतानां दयालुः, महात्मा, निश्चितं सिद्धिं प्राप्तुम् अर्हति। यद्यपि सुखेषु अभ्यस्तः, वैदेही धर्मात्मनं पुत्रं अनुगच्छति, वनजीवनस्य क्लेशं जानाति। यः लोके कीर्तिपताकां धारयति, धर्मसत्यपरायणः, तस्य तव पुत्रस्य किं न प्राप्तव्यम्?