रामस्य, वैदेह्याः लक्ष्मणस्य च वियुक्तं गृहं, गरुडेन नागो हृत इव महत्सरोवरं शान्तमिव, शून्यतया व्याप्तमिव दृष्टम्। तदा पृथिव्याः पतिः दशरथो राजा, शोकवेगपर्याकुलकण्ठः, मन्दगभीरदुःखार्द्रया वाचा सौम्यं भाषितुम् आरब्धवान्—"शीघ्रं मां कौसल्यागृहं, राममातरं, नयत; अन्यत्र हि मम हृदयस्य शान्तिः नास्ति।" इत्युक्ते राज्ञि द्वारपालाः तं कौसल्यागृहं सादरं नयित्वा यथोचितेन आसनस्थाने स्थापयामासुः। कौसल्यागृहम् प्रविश्य, शय्यायां शयानस्य अपि, राज्ञः मनः शोकवेगेन समाकुलम्। सः स्वद्वौ पुत्रौ स्नुषां च वियुक्तं गृहं, चन्द्ररहितं नभ इव, निरीक्ष्य, महाबलः राजा बाहुं प्रसार्य, उग्रया वाचा व्याहरत्—"हे राम, किं मां त्यक्त्वा गतः?" इति। धन्यास्ते नृपश्रेष्ठाः ये रामस्य पुनरागमनं द्रक्ष्यन्ति, तं च आलिङ्ग्य सुखं प्राप्स्यन्ति। एवं रजनी, तस्यात्मनः विनाशरूपिणी, समुपस्थितायामर्धरात्रे दशरथः कौसल्याम् इदं वचनमुवाच—"त्वां न पश्यामि कौसल्ये, करस्पर्शं कुरु; मम दृष्टिः रामानुगता, न च प्रत्यागच्छति।" इति। तं तथाविधं राममात्रं चिन्तयन्तं राजानं दृष्ट्वा, रानी कौसल्या तस्य समीपे उपविष्टा, शोकवेगेन पीडिता, दीर्घनिःश्वासैः दुःखितया विलपन्त्याः स्थितवती। एवं रामायणेऽयोध्याकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। तत्र, शोकातुरं पतिं शय्यायां शयानं दृष्ट्वा, पुत्रशोकविह्वलया कौसल्या पृथिव्याः पतिं वाक्यमब्रवीत्—"नृसिंह, कैकेयी राघवे प्रति विषं विसृज्य, त्वचं विवर्जितः सर्प इव, दुष्टया वृत्त्या विचरिष्यति। तया पापया, स्वार्थसिद्ध्यर्थं, रामो वनं प्रस्थापितः; सा पुनः गृहसर्पवत् मां भयाकुलां करिष्यति। रामोऽपि अत्र नगरे गृहे गृहे भिक्षां चरिष्यति; त्वं च तस्या इच्छया मम पुत्रमपि दासत्वे दास्यसि। यथा याजकः राक्षसेभ्यो हविर्दत्त्वा हुतं त्यजति, तथैव रामः कैकेय्याः इच्छया पदात् पतितः। सः धनुर्धरः, विशालबाहुः, सर्पराजगतेः गमनेन वनं प्रविश्य, भार्यया लक्ष्मणेन च सह गच्छति। ये च दुःखं न जानन्ति, ते त्वया कैकेयीप्रेरितेन वने त्यक्ताः, तत्र तेषां का गतिर्भविष्यति? धनरहिताः, यौवने स्थिताः, फले काले अपवर्जिताः, फलं मूलं चाश्रित्य कथं तेषां जीवितं भविष्यति?" "यदि अद्यैव मदीयं दुःखं समाप्तिं यायात्, यदा राघवं भार्यया सह भ्रात्रा च अत्र पश्येयम्। यदा नगरे रामलक्ष्मणयोः पुनरागमनं शृण्वन्ति, तदा अयोध्या पुनः शोभां प्राप्नोति, प्रजाः प्रमुदिताः, पताकाः उच्चस्थाने स्थापिताः। यदा तौ वनात् प्रत्यागच्छन्तौ वीक्ष्य, अयोध्या सागर इव पूर्णचन्द्रे हृष्टा भविष्यति। यदा सः महाबाहुः, मे पुत्रः, सीतां पुरतः स्थापयित्वा, रथे अयोध्यां प्रविश्य, वृषभः इव वत्साभिः, आगमिष्यति। यदा राजमार्गे प्रजाः परिष्कृतं लाजं वर्षन्ति, शत्रुनिग्राहकौ तौ पुत्रौ प्रविशन्तौ, तदा कदा पश्येयम्? यदा सुकृतकुण्डलधरौ तौ पुत्रौ, खड्गोन्नतौ, शैलशिखरसमौ अयोध्यां प्रविशतः, तदा कदा पश्येयम्? यदा प्रमुदिताः कन्यकाः पुष्पैः, द्विजातयः फलैः, नगरं परिक्रम्य शुभं कृत्यं कुर्वन्ति, तदा कदा भविष्यति? यदा धर्मात्मा, प्रज्ञायाः वृद्धः, मेघसन्निभः, ऋतुसमय इव हर्षं वहन्, पुनः प्रत्यागमिष्यति?" "नूनं पूर्वे काले कञ्चन कृपणां स्त्रीं पश्यित्वा, मातॄणां स्तनौ अपि शिशुवत्सलत्वे छिन्नौ। अहं तु सिंहेन वत्सहीना गवि इव, कैकेय्या त्वया च नृसिंह, बलेन वत्सहरणं कृतमिव, विहीना कृताऽस्मि। एकः एव मे गुणसम्पन्नः वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः पुत्रः; तं विना कथं जीवितुं शक्नोमि? न च मे जीवने बलं, यदि न प्रिये पुत्रे महाबाहौ लक्ष्मणे च पश्यामि। अद्यैव दुःखाग्निः, पुत्रशोकसमुत्थः, मां दहति, यथा घर्मे सूर्यरश्मिभिः पृथिवी दह्यते।" एवं चतुश्चत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। अथ, कौसल्यायाः एवं विलपन्त्या धर्मनिष्ठा सुमित्रा धर्म्यं वाक्यं प्राह—"आर्ये, तव पुत्रः सर्वगुणैः युक्तः, नरश्रेष्ठः; किमर्थं त्वं विलपसि, शोचसि च? तव पुत्रः, महाबलः, राज्यं परित्यज्य, सत्यव्रते पित्रे धर्म्यं कर्म कृत्वा गतवान्। धर्मनिष्ठः रामः, पुरुषर्षभः, सत्पथं अनुवर्तते, यः मृत्युपर्यन्तं फलदः; तस्मिन् शोको न कर्तव्यः। लक्ष्मणः अपि नित्यं निष्पापः, धर्मे स्थितः, सर्वभूतेषु दयालुः; सः महात्मा नूनं सिद्धिं प्राप्स्यति। सुखोपभोगी अपि, वैदेही तव धर्मात्मनः पुत्रं, वनजीवनदुःखं विज्ञाय, अनुगच्छति।