राजा दशरथः, राममात्रं चिन्तयन्, सर्वां नगर्यां निरीक्ष्य स्वगृहं प्रविष्टः, शोकाविष्टः मेघमिव सूर्यः प्रविवेश। रामः, वैदेही, लक्ष्मणः च गृहे न सन्ति, तद् गृहं गरुडेन नागः हृतः महत् शान्तं सरः इव शून्यं बभूव। तदा पृथिव्याः स्वामी, शोकग्रस्तः, स्वरेण गद्गदः, मृदु मन्दं दुःखितं च वचनं अब्रवीत्—"शीघ्रं मां कौसल्यायाः गृहम्, राममातुः समीपं नयत; अन्यत्र मम मनः शान्तिं न लभते।" इति वदन्तं राजानं द्वारपालाः सन्मानपूर्वकं कौसल्यायाः गृहम् निनयन्, तत्र स्थापयन्। किन्तु गृहे प्रविश्य शय्यायाम् शयाने अपि तस्य चित्तं क्षुब्धं एव आसीत्। राजा गृहम् राम-लक्ष्मण-सीता-विहीनं निरीक्ष्य, शशिना रहितं नभः इव शून्यं ददर्श। तत्र दृष्ट्वा स महाबलः राजा बाहुं उत्क्षिप्य उच्चैः आक्रन्दयन् अब्रवीत्—"राम, किम् नः परित्यक्तवान्?" ये महात्मानः रामम् पुनः आगतम् आलिङ्गन्ति, ते धन्याः। रात्रिः अपि तत्र तस्य आत्मनः विनाशरात्रिरिव अभवत्; मध्यरात्रे दशरथः कौसल्यायै वदति—"त्वां न पश्यामि, कौसल्ये; कृपया हस्तेन स्पृश; मम दृष्टिः रामं अनुगच्छति, न निवर्तते।" राजा शय्यायाम् राममात्रं चिन्तयन् शयानम् दृष्ट्वा, रानी कौसल्या तस्य समीपे उपविष्टा, शोकात् व्याकुला, दीर्घं श्वसन्ती, दुःखेन विलपन्ती। इदानीं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे त्रयश्चत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। तत्र शोकात् शय्यायाम् दुर्बलम् राजानम् दृष्ट्वा, पुत्रशोकात् संतप्तया कौसल्यया पृथिव्याः नाथं सम्बोधितम्। "नरशार्दूल, कैकेयी स्वविषं रामे निष्क्रान्तवती, तदा मुक्तकृष्णसर्पः इव विकृताः मार्गाः चरिष्यति। सा पापिनी, रामं वनं प्रेष्य, स्वार्थसिद्ध्या, पुनः मां गृहस्थे विषसर्पः इव त्रासयिष्यति। तव आज्ञया, कैकेय्याः इच्छया, रामः नगरं नगरं अन्नं याचिष्यति; त्वं अपि तस्य दास्यं दास्यः। यथा यज्ञे राक्षसाभ्यः हविः अग्निहोत्रेण क्षिप्यते, तथा कैकेय्याः इच्छया रामः पदादपि अपवर्जितः। स वीरः, विशालबाहुः, धनुर्धरः, नागराजगामिनः, नूनं सीतया लक्ष्मणेन च वनं प्रविश्यति। ये पूर्वं दुःखं न जानन्ति, तव अनुमत्याः कैकेय्याः प्रेरणया वनं गताः, तेषां तत्र किं भविष्यति? धनरहिताः, युवाः, फले काले अपि निर्गताः, ते कष्टं फलं मूलं च भुञ्जन्तः कथं जीविष्यन्ति? यदि दुःखस्य अन्तः इदानीं भवेत्, यदा रामः सीता लक्ष्मणः च अत्र मिलित्वा दृश्यन्ते। यदा अयोध्या, वीरयोः आगमनं श्रुत्वा, पुनः शोभिता, जनाः हृष्टाः, ध्वजाः उत्तोलिताः। यदा वनात् आगच्छन्तौ नरशार्दूलौ दृष्ट्वा, नगरं पूर्णं हर्षेण, पूर्णचन्द्रे समुद्रः इव। यदा बलवान् पुत्रः, सीतां रथपूर्वां कृत्वा, अयोध्यां प्रविशेत्, वृषभः गोवधूमः इव। यदा राजमार्गे जनाः शुष्कधान्यं वर्षन्ति, शत्रुनिग्रहिणौ पुत्रौ प्रविशन्ति। यदा मम द्वौ पुत्रौ, शोभनकुण्डलाभरणौ, उच्चैः खड्गं धारयन्तौ, द्विशृंगगिरयः इव अयोध्यां प्रविशन्ति। यदा हृष्टाः युवतयः पुष्पैः, द्विजाः फलैः, नगरं परिक्रम्य, शुभकर्माणि कुर्वन्ति। यदा धर्मात्मा, वृद्धः, मेघसदृशः, ऋतुसुखं जनयन्, अयोध्यां प्रविशेत्। नूनं, नरशार्दूल, पूर्वं कस्यचित् कृपणायाः कारणात् मातॄणां स्तनः पुत्रपानाय विच्छिन्नः। अहं सिंहेन गोवत्सवतीव, पुत्रविहीना, कैकेय्याः कृते, नरशार्दूल, बलहीना, गोवत्सवतीव बलात् वत्सं हृतवती। एकमेव गुणसम्पन्नं, शास्त्रविदं पुत्रं मम, तं विना कथं जीवितुं शक्यं? मम जीवनस्य बलं नास्ति, यथा प्रियं पुत्रं, बलिनं लक्ष्मणं च न पश्यामि। पुत्रशोकसमुत्थितः महद् दुःखाग्निः मां दहति, यथा ग्रीष्मे सूर्यः भूमिं दहति।" शृणु चतुश्चत्वारिंशः सर्गः। कौसल्यायाः एवं विलपन्त्याः सतीं धर्मनिष्ठां सुमित्रां धर्मयुक्तं वचनम् अब्रवीत्—"आर्ये, तव पुत्रः सर्वगुणैः युक्तः, पुरुषश्रेष्ठः; किं दुःखेन, किं विलापेन? तव पुत्रः, बलवान्, राज्यं त्यक्त्वा, सत्यवचनं महात्मानं पितरं कृत्यं कृत्वा, वनं गतः। धर्मनिष्ठः रामः, पुरुषश्रेष्ठः, सत्पथं अनुगच्छति, यः मृत्युः अनन्तरं फलदः; तस्मात् तस्य शोकः न कर्तव्यः। लक्ष्मणः अपि नित्यं निर्दोषः, धर्माचरणे श्रेष्ठः; सर्वभूतानां दया यः, स महात्मा नूनं सिद्धिं प्राप्तः।" एवं कौसल्या, दशरथः, सुमित्रा च दुःखसागरं तर्तुं प्रयत्नं कुर्वन्ति, रामस्य वियोगे शोकविह्वलाः।