जनकस्य प्रियं कन्यां, या सुखसंपन्ना अभवत्, तु तृणकण्टकान्यधिगच्छन्ती कष्टं प्राप्य वनं गच्छति। सा, वनजीवनस्य अजानन्ती, वन्यजन्तूनां घोरं रोमाञ्चजनकं गर्जनं शृण्वन्ती, नूनं भयमवाप्स्यति। कैकेयी, त्वं तृप्तिं कुरु, विधवा भूत्वा राज्यं पालय; तस्य पुरुषसिंहस्य विना अहं जीवितुं न शक्ष्यामि। एवं विलपन् राजा, जनसमूहैः परिवृतः, दुःखानन्तरं स्नातः इव, स्वं भवनं प्रविष्टः। सः नगरीं ददर्श, यत्र प्राकारगृहाणि रिक्तानि, विपणिस्थलानि च निष्क्रियाणि, जनाः क्लान्ताः दीनाः च, महापथाः च न व्यस्ताः। सम्पूर्णां नगरीं निरीक्ष्य, राममात्रं चिन्तयन्, राजा विलपन् स्वं गृहं प्रविष्टः, सूर्यः मेघं प्रविशन् इव। यत्र रामः, वैदेही, लक्ष्मणः च न सन्ति, तं गृहं गरुडेन नागः हृतः महाह्रदः इव शून्यं अभवत्। ततः पृथिव्याः स्वामी, शोकगद्गदया वाचा, मृदुं मंदं दुःखसंपन्नं वचनं अब्रवीत्। शीघ्रं मां कौसल्यागृहं नयत, यत्र रामस्य माता वर्तते; अन्यत्र मम हृदयस्य शान्तिः न भविष्यति। इति राज्ञः वचनं शृण्वन्तः द्वारपालाः तम् कौसल्यागृहं निनयुः, ससम्मानं तत्र स्थापयामासुः। तत्र अपि शय्यायां शयाने, तस्य मनः उद्विग्नं आसीत्। सः गृहं ददर्श, यत्र तस्य द्वौ पुत्रौ, स्नुषा च न सन्ति, तद् गृहं चन्द्ररहितं नभः इव शून्यं अभवत्। तद् दृष्ट्वा, बलवान् राजा बाहुं उत्तोल्य, उच्चैः विलपन् अब्रवीत्—"हे राम, किं नः त्यक्तवान्?"। धन्याः ते महात्मनः, ये रामस्य पुनरागमनं द्रक्ष्यन्ति, तं च आलिङ्गन्ति। रात्रिर्देव, आत्मनः विनाशरात्रिः इव आगता, मध्यरात्रे दशरथः कौसल्यां प्रति इदं वचनं अब्रवीत्। "त्वां न पश्यामि, हे कौसल्ये; कृपया हस्तेन मां स्पृश; मम दृष्टिः रामं अनुसरति, न प्रतिनिवर्तते।" तं शय्यायां शयानं, राममात्रं चिन्तयन्तं, रानी तस्य समीपे उपविष्टा, शोकवशं गता, दीर्घं श्वसन्ती, दुःखेन विलपन्ती च। अथ अयोध्याकाण्डस्य त्रयश्चत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। ततः, शोकविह्वलितं राजानं शय्यायां शयानं दृष्ट्वा, कौसल्या, पुत्रशोकात् संतप्ता, पृथिव्याः अधिपतिं अब्रवीत्। "नरशार्दूल, सा कैकेयी, रामे विषं निक्षिप्य, स्वच्छन्दं विचरिष्यति, त्वङ्गमुक्ताः सर्पः इव। रामं, सौभाग्ययुक्तं, बहिर्गच्छ्य, स्वं कामं प्राप्तवती, सा दुष्टस्त्री, पुनः मां गृहस्थं तक्षकः इव भययिष्यति। अद्य नगरे, रामः गृहे गृहे भिक्षां याचिष्यति; त्वं, तस्या इच्छया, मम पुत्रं दासत्वं दास्यसि। कैकेयीया यथेष्टं रामः तस्य स्थानात् अपसारितः, यज्ञे भूतशंसिनः याजकः इव, तस्य इच्छया त्यक्तः। स वीरः, विशालबाहुः, धनुर्धरः, नागराजगमनः, नूनं सीतया सह, लक्ष्मणेन च वनं प्रविशति। ये जनाः कदापि एतादृशं दुःखं न अनुभूतवन्तः, तव अनुमतिः कैकेयीया प्रेरितः, वनं त्यक्ताः, तान् तत्र कः भाग्यः प्रतीक्षते? धनरहिताः, युवानः, फले काले बहिः निष्कासिताः, ते दुःखिताः फलमूलैः जीविष्यन्ति कथम्? कदा दुःखस्य अन्तः भविष्यति, यदा राघवः सीतया लक्ष्मणेन च सह, अत्र द्रष्टव्यः स्यात्? यदा अयोध्या, वीरयोः आगमनं शृण्वन्ती, पुनः शोभा प्राप्तवती, जनाः हर्षिताः, पताकाः उच्चस्थिताः, कदा स्यात्? यदा नरसिंहौ वनात् आगच्छन्तौ दृष्ट्वा, नगरी हर्षपूर्णा भविष्यति, पूर्णचन्द्रे समुद्रः इव। कदा बलवान् पुत्रः, सीतां रथाग्रतः स्थापयन्, अयोध्यां प्रविश्यति, वृषः गोश्व इव? कदा सहस्राणि प्राणिनां राजमार्गे, शत्रुनिग्रहयोः पुत्रयोः आगमने, शुक्तान्नं क्षिपन्ति? कदा मम द्वौ पुत्रौ, शोभनकुण्डलाभरणौ, अयोध्यां प्रविशन्तौ, उत्तोलितखड्गौ, द्विशृङ्गगिराव इव दृश्येते? कदा प्रसन्नाः कन्याः पुष्पैः, द्विजाः फलैः, नगरं परिक्राम्य, शुभकार्याणि कुर्वन्ति तयोः आगमने? कदा धर्मात्मा, वृद्धः, मेघसदृशः, ऋतुसंपन्नः इव, नगरं प्रविश्य, सुखदायकः भविष्यति? नूनं, नरशार्दूल, पूर्वं कस्यचित् कृपनायाः कारणात्, मातृणां स्तनौ शिशूनां पानाय छिन्नौ। अहं सिंहेन गोवत्सः इव, कौसल्यां मातरं कैकेयीया पुत्रं बलात् हृतं कृत्वा, असहायां कृतवती। एकपुत्रा, सर्वगुणसम्पन्नं, शास्त्रज्ञं पुत्रं विना, कथं जीवितुं शक्ष्यामि? मम जीवनस्य शक्तिः नास्ति, यः प्रियः पुत्रः, बलवान् लक्ष्मणः च दृष्टः नास्ति। अद्य पुत्रशोकजनिता महान् ज्वाला मां दहति, यथा ग्रीष्मे सूर्यः भूमिं दहति। अथ चतुश्चत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते।