अद्य तस्य निश्चितं कस्यचित् वृक्षस्य मूलमाश्रित्य काष्ठे वा शिलायां वा शय्यां कृत्वा रामः विश्रामं करोति। पृथिव्यां उपस्थाय, दुःखितः, धूलिना आवृतः, दीर्घनिश्वासं विसृज्य, सरसि पद्मेभ्यः निर्गच्छन्तं गजेन्द्रं इव सः उत्थायति। वनवासिनः तं दीर्घबाहुं जनाध्यक्षं रामं, अनाथवत् विचरन्तं, निश्चितं पश्यन्ति। जनकस्य प्रियतनया, सुखसंस्पर्शे अभ्यस्तया, शूलपादपातेन श्रान्ता, वनं गच्छति। वनस्य अनभिज्ञा सा, निश्चितं, वन्यजान्तूनां घोरं रोमाञ्चजनकं गर्जनं श्रुत्वा, भयम अनुभवति। कैकेयि, तृप्तिं कुरु, विधवा भव, राज्यं च शासनं कुरु; तं पुरुषसिंहं विना अहं जीवितं सहनं न शक्नोमि। एवं विलपन् राजा, जनसमूहैः परिवृतः, दुःखानन्तरं स्नातः इव, स्वं शोभनं गृहं प्रविष्टः। सः नगरं ददर्श, यस्य प्राङ्गणानि गृहाणि रिक्तानि, विपणयः च चत्वराणि अपि संवृत्तानि, जनाः श्रान्ताः, दुर्बलाः, शोकाकुलाः, महापथाः अपि नातिभूयिष्ठानि। सर्वं नगरं रामं चिन्तयन् दृष्ट्वा, राजा शोकात् गृहं प्रविष्टः, सूर्यः मेघं प्रविश्य इव। गृहं, राम-वैदेही-लक्ष्मण-विहीनं, गरुडेन नागग्राहितं महत् सरः इव अलक्षितं दृश्यते। ततः पृथिव्याः स्वामी, शोकवेगात् कण्ठगद्गदं, मृदु, क्षीणं, दुःखसंपन्नं वचनं उवाच। शीघ्रं मां कौसल्यागृहं नयत, रामस्य मातरं; अन्यत्र मम हृदयस्य शान्तिः नास्ति। इति वदन्तं राजानं द्वारपालाः कौसल्यागृहं निनयुः, सन्मानपूर्वकं स्थापयामासुः। राजा कौसल्यागृहं प्रविश्य शय्यायां शयानः अपि, तस्य मनः व्याकुलं स्थितम्। सः गृहं पश्यति, यत्र पुत्रौ च स्नुषा च नास्ति, शशिना रहितं नभः इव। तं दृष्ट्वा बलवान् राजा भुजं उत्तोल्य, उच्चैः रुदन्, 'हे राम, किमर्थं अस्मान् त्यक्तवान्?' इति व्याहरत्। धन्याः ते महात्मानः ये रामस्य पुनरागमनं दृष्ट्वा तं आलिङ्गन्ति। रात्रिः अपि तस्मिन्नेव, आत्मनः विनाशरात्रिरिव, मध्यरात्रे दशरथः कौसल्यां प्रति इदं वचनं उवाच। 'त्वां न पश्यामि, कौसल्ये, दयया हस्तेन स्पृश; मम दृष्टिः रामं अनुवर्तते, न प्रत्यागच्छति।' तं रामं चिन्तयन्तं शयानं राजानं दृष्ट्वा, रानी तस्य पार्श्वे उपविश्य, शोकाभिभूता, दीर्घनिश्वासं विसृज्य, तीव्रं विलपन्ती। इदानीं श्रीमद्रामायणे वाल्मीक्यायोध्याकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। ततः शोकात् दुर्बलं शय्यायां शयानं राजानं दृष्ट्वा, पुत्रशोकात् व्याकुला कौसल्या पृथिव्याः नाथं इदं वचनं उवाच। 'हे पुरुषसिंह, रामे प्रति विषं निष्क्रान्तवती कैकेयी, मुक्तकञ्चुका सर्पः इव, विकृतं विहरिष्यति। रामं भाग्यवन्तं निष्क्राय, इच्छितं प्राप्तवती, सा दुष्टस्त्री पुनः मां गृहस्थे विषधारिणी सर्पः इव त्रासयिष्यति। अस्मिन्नेव नगरे रामः गृहात् गृहं भिक्षां याचिष्यति; त्वं तस्य इच्छायाः वशात् मम पुत्रं दासत्वे अपि दास्यः। कैकेय्याः इच्छया, यथा तस्य मनः, रामः पदात् पतितः, यज्ञे यजकः राक्षसाय हविः क्षिप्यते इव। स वीरः, विशालबाहुः, धनुर्धरः, नागराजस्य गमनेन युक्तः, सः सीतया लक्ष्मणेन च वनं निश्चितं प्रविश्यति। ये जनाः पूर्वं दुःखं न अनुभवितवन्तः, ते तव अनुमतिः कैकेय्याः प्रवृत्त्या वनं त्यक्ताः, तत्र किं भाग्यं यास्यन्ति? धनरहिताः, यौवनस्थाः, फले कालः, वनवासे पतिताः, ते दुःखिताः फलमूलैः जीवितुं कथं शक्ष्यन्ति? यदि इदानीं दुःखस्य अन्तः स्यात्, रामः सीता लक्ष्मणः च अत्र दृष्ट्वा भविष्यन्ति। यदा अयोध्या, वीरयोः आगमनं श्रुत्वा, पुनः शोभाम् प्राप्तवती, जनाः हृष्टाः, पताकाः उच्चस्थाः। यदा पुरुषसिंहयोः वनात् आगमनं दृष्ट्वा, नगरं पूर्णं हर्षेण, पूर्णचन्द्रे समुद्रः इव। यदा बलबाहुः वीरः, मम पुत्रः, सीतया रथपूर्वेण अयोध्यां प्रविश्यति, वृषभः गोवत्सैः इव। यदा सहस्राणि प्राणिनां राजमार्गे, शत्रुनिग्रहयोः पुत्रयोः आगमने, शुष्कधान्यं क्षिप्यन्ति। यदा मम पुत्रौ, दिव्यकुण्डलाभरणौ, अयोध्यां प्रविश्य, उत्तोलितखड्गौ, द्विशिखरौ पर्वतौ इव। यदा हृष्टाः कन्याः पुष्पैः, द्विजातयः फलैः, नगरं परिक्राम्य, शुभकर्माणि कुर्वन्ति। यदा धर्मात्मा, वृद्धः, मेघसदृशः, रामः, ऋतुशुभः इव, नगरं प्रविश्य, हर्षं जनयति। निश्चितं, हे वीर, पूर्वं कस्यचित् कृपणायाः स्त्रियाः कारणेन मातृणां स्तनाः पुत्रपानाय विच्छिद्यन्ते स्म। अहं सिंहेन गवां इव, वत्सविहीना मातरः, कैकेय्याः वशात्, पुरुषसिंह, बलात् वत्सहरिता गोः इव, असहायता प्राप्ता। एकपुत्रा, सर्वगुणसम्पन्ना, सर्वशास्त्रज्ञा, अहं, पुत्रविहीना जीवितं कथं सहनं शक्ष्यामि? एवं शोकात् व्याकुला कौसल्या, दुःखितं राजानं प्रति, रामस्य विरहदुःखं व्यक्तं कृत्वा, हृदयस्पर्शं वचनं उवाच।