स्निग्धगन्धयुक्तश्चन्दनशय्यायां सुखेन शयनं कृत्वा, गुणवन्त्या स्त्रीभिः सेव्यमानः, यः मम उत्तमः पुत्रः रामः, स अद्य कस्यचित् वृक्षस्य मूलं गत्वा, काष्ठे वा शिलायां वा शय्यां कृत्वा, नूनं विश्राम्यति। स भूम्यां धूलिना आवृतः, दुःखितः, दीर्घं श्वसन्, पद्मवनात् महागजः इव उत्थाय, दीनदृष्ट्या उठति। वनवासिनः तं दीर्घबाहुं जनाधिपं रामं, निर्जनं इव विचरन्तं, नूनं पश्यन्ति। जनकस्य प्रियकन्या, सुखसंसर्गे अभ्यस्तः, अद्य कंटकपथेन क्लान्ता, वनं गच्छति। वनानभिज्ञा सा, भीमगर्जितानां मृगाणां घोरं शब्दं शृण्वन्ती, नूनं भयम अनुभवति। कैकेयी, तृप्तिं कुरु, विधवा भव, राज्यं च पालय; यतः पुरुषसिंहम् विना अहं जीवितुं न शक्नोमि। एवं विलपन् राजा, जनसमूहेन परिवृतः, शोकानन्तरं स्नानं कृत्वा इव, स्वं दिव्यं गृहं प्रविष्टः। स नगरं अपश्यत्—गृहद्वाराणि रिक्तानि, विपणयः च चत्वराः च निरुद्धानि, जनाः क्लान्ताः, निर्बलाः, शोकाकुलाः, राजमार्गः अपि न समाकीर्णः। समस्तं नगरं दृष्ट्वा, रामस्य चिन्तनं कृत्वा, राजा शोकाकुलः, मेघं प्रविशन्तं सूर्यं इव, स्वं गृहं प्रविष्टः। गृहं रामवैकुण्ठं, वैदेह्या लक्ष्मणेन च रहितं, गरुडेन नागं हरितं महाप्रसन्नं सरः इव, शोभायमानं न दृष्टम्। तदा भूमिपति, शोकग्रस्तः, मन्दं, कोमलं, दुःखपूर्णं वचनं उवाच। शीघ्रं मां कौसल्यागृहं, रामस्य मातरं, नय; अन्यत्र मे हृदयस्य शान्तिः न अस्ति। राजा इदं वदन्, द्वारपालाः तं कौसल्यागृहं निनीतवन्तः, सन्मानपूर्वकं तत्र स्थापितवन्तः। तत्र अपि शयनं कृत्वा, तस्य चित्तं अशान्तं अभवत्। स गृहं दृष्ट्वा, रामलक्ष्मणवैदेह्या रहितं, चन्द्रहीनं गगनं इव, दुःखितः अभवत्। तं दृष्ट्वा, बलवान् राजा, बाहुं उत्तोल्य, उच्चैः आक्रन्दन्, ‘हे राम, किम् अस्मान् त्यक्तवान्?’ इति उवाच। ये महात्मानः रामस्य पुनरागमनं द्रक्ष्यन्ति, तान् धन्याः मन्ये। रात्रिः समुपस्थिता, आत्मनः विनाशरात्रिरिव, मध्यरात्रे दशरथः कौसल्यां इदं वचनं उवाच। ‘त्वां न पश्यामि, कौसल्ये; कृपया हस्तेन स्पृश; मम दृष्टिः रामं अनुगच्छति, न प्रत्यागच्छति।’ राजानं शय्यायां रामविचिन्तनं कृत्वा, कौसल्या तस्य समीपे उपविष्टा, शोकग्रस्तं, दीर्घं श्वसन्ती, विषण्णा विलपन्ती च अभवत्। एतस्मिन्नेव काले, कौसल्या, शोकातुरं राजानं शय्यायां शयानं दृष्ट्वा, पुत्रशोकेन पीडिता, भूमेः अधिपतिं सम्बोधितवती। ‘नरश्रेष्ठ, कैकेयी, रामे विषं विसृज्य, स्वच्छन्दं विहरति, सर्पः त्वकं त्यक्त्वा यथा। रामं, सौभाग्ययुक्तं, वनं प्रेष्य, इच्छितं फलम् प्राप्य, सा दुष्टस्त्री पुनः मां गृहसर्पः इव त्रासयिष्यति। अद्य नगरमध्ये रामः गृहे गृहे भिक्षां याचिष्यति; त्वं तस्या इच्छायाः वशे, मम पुत्रं दासरूपे दास्यसि। कैकेय्याः इच्छया, यथा याजकः राक्षसाय हविः यजति, तथा रामः पदच्युतः कृतः। स वीरः, विस्तीर्णबाहुः, धनुर्धरः, नागराजगमनेन युक्तः, नूनं सीतया लक्ष्मणेन च वनं प्रविशति। ये दुःखं न अनुभूतवन्तः, तव अनुमतौ कैकेय्याः प्रेरणया, वनं प्रेषिताः, तेषां तत्र किं भविष्यति? धन्यहीनाः, यौवनस्थाः, फले कालः अपि, तैः फलं मूलं च भुञ्जानैः, कथं जीविष्यन्ति? कदा दुःखस्य अन्तः स्यान्, यदा रामः पत्नीभ्राता सहितः अत्र दृश्येत्? यदा आयोध्या, वीरयोः आगमनं श्रुत्वा, पुनः शोभा प्राप्तवती, जनाः हृष्टाः, पताका उच्चैः स्थापिताः, तदा कदा भवेत्? यदा पुरुषसिंहौ वनात् आगच्छन्ति, तदा नगरं पूर्णचन्द्रे समुद्रः इव, हर्षपूर्णं भविष्यति। बलबाहुः वीरः पुत्रः, सीतया रथपूर्वेण आयोध्यां प्रविशेत्, वृषः गोपुच्छैः इव, कदा दृश्येत्? यदा सहस्राणि प्राणीना राजमार्गे, शत्रुनिवारकयोः पुत्रयोः प्रवेशे, शुष्कधान्यं क्षिप्यन्ति, तदा कदा दृश्येत्? यदा शुभकुण्डलाभ्यां भूषितौ पुत्रौ, शस्त्रं उत्तोल्य, द्विसृंगशैलाविव आयोध्यां प्रविशन्ति, तदा कदा दृश्येत्? यदा हृष्टाः युवतयः पुष्पैः, द्विजाः फलैः, नगरं परिक्रम्य, शुभक्रियाः कुर्वन्ति, तदा कदा दृश्येत्? यदा धर्मात्मा, वृद्धः, मेघवर्णः, ऋतुसंवत्सरः इव, आयोध्यां प्रविश्य, हर्षं जनयेत्, तदा कदा दृश्येत्? नूनं पूर्वे, कस्यचित् कृपणायाः स्त्रियाः कारणात्, मातॄणां स्तनाः अपि शिशुप्रसवकाले छिन्नाः। अहं सिंहेन गौः इव, पुत्रविहिता गौः इव, कैकेय्या पुत्रवियोगेन कष्टं प्राप्ता।