राजा दशरथः मार्गे पुत्रस्य उत्तमयानानां पदानि दृष्ट्वा, तं महात्मानं स्वपुत्रं तत्र न पश्यति। यः पूर्वं चन्दनगन्धयुक्ते शय्यायां सुखेन सुप्तः, महाविलासिन्याभिः स्त्रीभिः वीतमार्गः, स मम श्रेष्ठपुत्रः। अद्य तु सः नूनं कुतश्चित् वृक्षस्य अधः दारुषु वा शिलायाम् वा शय्यां कृत्वा विश्राम्यति। स भूमेः उत्थाय, धूलिना आवृतः, दीर्घनिश्वासं कृत्वा, दुःखितः, सरः कमलात् महागजः इव निर्गच्छति। नूनं वनवासिनः तं दीर्घबाहुं रामं जनाधिपं अप्रमत्तम् इव पद्मनाभम् पश्यन्ति। जनकस्य प्रिया कन्या या सुखसंस्पर्शा, सा तु कण्टकानां यात्रा श्रान्ता वनं गच्छति। वनस्य अपरिचिता सा नूनं भीतिं अनुभवति, मृगाणां भीषणनादं श्रुत्वा। कैकेयी, तृप्तिं कुरु, विधवा भूत्वा राज्यं पालय; तस्य पुरुषसिंहस्य विना अहं जीवितुं न शक्ष्यामि। एवं विलपन् राजा, जनसमूहैः परिवृतः, दुःखस्नानानन्तरं स्वगृहं प्रविष्टः। स नगरीं पश्यति—गृहाणि, चत्वराणि, विपणयः, मार्गाः रिक्ताः, जनाः क्लान्ताः, शिथिलाः, दुःखार्ताः, महामार्गाः अपि न सञ्चलन्ति। समस्तां नगरीं रामचिन्तया अवलोक्य, राजा विलपन् गृहं प्रविष्टः, सूर्यः मेघं प्रवेशयति इव। रामः, वैदेही, लक्ष्मणः विहीनं गृहं, गरुडेन नागः हृतः सरः इव, शोभायुक्तं न अभवत्। ततः पृथिव्याः अधिपः, दुःखव्याकुलः, मधुरः, मन्दः, शोकयुक्तः वाक्यम् उवाच। शीघ्रं मां कौसल्यायाः गृहम् नयत, राममातुः; अन्यत्र मम हृदयम् सान्त्वनम् न प्राप्नोति। इत्युक्त्वा, द्वारपालाः राजा कौसल्यायाः गृहम् निनयन्, सन्मानपूर्वकं तत्र स्थापयन्। राजा गृहम् प्रविश्य, शय्यायाम् शयित्वा अपि, मनः तत्र क्लिष्टम् अभवत्। तं गृहम् पुत्राभ्यां, स्नुषया च विहीनम्, चन्द्ररहितं व्योम इव, राजा पश्यति। ततः बलवान् राजा बाहुं उत्तोल्य, उच्चैः रुदन्, "हे राम, किमर्थं त्वया अस्माकं त्यागः कृतः?" इति। ये महात्मानः रामस्य पुनः आगमनं द्रक्ष्यन्ति, तान् भाग्यशाली मन्यते। रात्रिः आगता, आत्मनः विनाशरात्रिरिव, मध्यरात्रे दशरथः कौसल्याम् इदं वाक्यम् उवाच। "त्वां न पश्यामि, कौसल्ये; कृपया हस्तेन स्पृश; मम दृष्टिः रामं अनुसरति, न प्रतिनिवर्तते।" इति। राजा रामचिन्तया शय्यायाम् शयानम् दृष्ट्वा, रानी तस्य समीपे उपविष्टा, शोकात् क्लिष्टा, दीर्घनिश्वासं कृत्वा, दुःखेन विलपन्ती। अथ अयोध्याकाण्डस्य त्रिचत्वारिंशत् सर्गः आरभ्यते। ततः शोकात् दुर्बलः राजा शय्यायाम् शयानम् दृष्ट्वा, कौसल्या पुत्रशोकात् संतप्ता, पृथिव्याः अधिपं संबोधितवती। "नृसिंह, कैकेयी रामे विषं विसृज्य, सर्पः त्वङ्मुक्तः इव, विचेष्टते। रामं भगिनं निष्क्राय, स्वार्थसिद्ध्यर्थं, सा पापिनी पुनः मां गृहसर्पः इव त्रासयिष्यति। अत्र नगरे, रामः गृहे गृहे भिक्षां याचिष्यति; त्वं तस्य इच्छायाः वशे, मम पुत्रं दासरूपे दास्यसि। कैकेयीस्यानुग्रहेण, रामः यथेष्टं पतितः, यज्ञे राक्षसैः हुतं इव अग्निहोत्रिणा त्यक्तः। स वीरः, विशालबाहुः, धनुर्धरः, सर्पराजगमनः, पत्नी लक्ष्मणेन सह वनं प्रविश्यति। ये दुःखं न जानन्ति, तव अनुमत्याः कैकेयीस्यानुशासनात् वनं त्यक्ताः, तेषां वनवासे किं भविष्यति? धनहीनाः, युवानः, फलकालसमये निष्क्रान्ताः, कatham तानि दीनानि फलं मूलं च भुञ्जन्ति? यदि इदानीं दुःखस्य अन्तः स्यात्, यदा रामः पत्नी भ्रातृसहितः अत्र दृश्येत। यदा अयोध्या, वीरयोः आगमनं श्रुत्वा, पुनः शोभायुक्ता, जनाः हर्षिताः, पताकाः उन्नताः स्युः। यदा वनात् तौ पुरुषसिंहौ आगच्छन्तौ दृष्ट्वा, नगरी समुद्रः पूर्णचन्द्रे हर्षितः इव स्यात्। यदा बलवान् पुत्रः, सीतया रथपूर्वया, अयोध्यां प्रविश्यति, वृषः गोपद्माभिः इव। यदा सहस्राणि प्राणिनां राजमार्गे शुष्कधान्यं ताभ्यां शत्रुनिग्रहाभ्यां पुत्राभ्यां आगच्छन्त्यां छिनत्ति। यदा मम द्वौ पुत्रौ, शोभनकुण्डलाभरणौ, उत्तमखड्गधारिणौ, द्विशिखरौ पर्वताविव अयोध्यां प्रविश्यन्ति। यदा हर्षिताः कन्याः पुष्पैः, द्विजाः फलैः, नगरीं परिक्राम्य, शुभकृत्यं कुर्वन्ति। यदा धर्मात्मा, वृद्धः, बुद्धिमान्, वर्षमेघसमानः, उत्तमऋतुवत् हर्षं जनयन् पुनः आगच्छति। न संशयः, वीर, पूर्वे कस्यचित् कृतं पापं, तेन स्त्रियः कञ्जलवण्या अपि दुःखिताः, स्तन्यं इच्छन्त्याः अपि स्तनं छिन्नम्।" एवं शोकसंतप्तः दशरथः, कौसल्या च, रामस्य वनगमनं, अयोध्यायाः शोकं, कैकेयीस्यानुग्रहं, पुत्रदुःखं, भविष्यस्य हर्षं च चिन्तयन्तः, दुःखपूर्णं रात्रिं यापयन्ति।