भरतः यदि अयं अक्षयम् ऐश्वर्यम् राज्यं प्राप्य पितुः कृते मम किञ्चिद् दद्याद्, तस्य दानस्य मम समीपं न आगच्छेत् इति रामः मनसा चिन्तयन् स्थितवान्। तदा धूलिना आवृतं भूमौ पतितं राजानं उत्तोल्य, शोकसन्तप्तया कौसल्यया तस्मात् स्थलात् निवृत्तम्। धर्मात्मा राजा, ब्रह्मघ्नवत् कामात् वा अग्निम् हस्तेन स्पृष्टवत् इव, पुत्रं राघवम् चिन्तयन् महता शोकात् पीडितोऽभवत्। स राजा पुनः पुनः रथमार्गे निषण्णः, पृष्ठतः पश्यन्, चन्द्रस्य प्रकाशं ग्रसते इव, तस्य तेजः ह्रसितम्। सः शोकाभिभूतः प्रियं पुत्रं स्मरन् विलपन्, पुत्रः नगरस्य उपान्तं प्राप्तः इति ज्ञात्वा, वचनम् अब्रवीत्। "यत्र यत्र मम पुत्रः गच्छति, तत्र तत्र उत्तमानां रथानां पदानि पन्थाने दृश्यन्ते, स महात्मा तु न दृश्यते। यः सन्दलसुरभिषु शय्याषु सुखेन शय्यां कृत्वा, महाभागाभिः स्त्रीभिः वीजनं प्राप्नोति, स मम श्रेष्ठतमः पुत्रः, सः अद्य किञ्चित् वृक्षस्य अधः काष्ठे वा शिलायाम् वा शय्यां कृत्वा विश्रान्तः स्यात्।" "सः धरण्याः उपरि धूलिना आवृतः, दुःखितः, गभीरं निश्वस्य, कमलिन्याः तोयात् निर्गतः गजपतिरिव, उत्थास्यति। वनवासिनः तं दीर्घबाहुं रामं, नराधिपमिव, अनाथवत् गच्छन्तं नूनं द्रक्ष्यन्ति। सा जनकात्मजा, सुखाभ्यस्तायाः, अद्य कंटकान् पदैः पीडिता वनं गमिष्यति। सा वनान् अप्रजानन्ती, नूनम्, मृगाणां घोरं रोमहरणं निनदम् श्रुत्वा भीतिम् अनुभविष्यति।" "कैकयी, तुष्टा भव, विधवा भूत्वा राज्यं पालय; यः पुरुषव्याघ्रः स रामः विना अहम् जीवितुं न शक्नोमि।" इति विलपन् स राजा, जनसमूहैः परिवृतः, दुःखात् स्नातः इव, स्वं शोभनं गृहम् प्रविवेश। सः नगरं अपश्यत्, यत्र यत्र प्राकाराः गृहाणि च रिक्तानि, विपणयः च चत्वराः च निरुद्धाः, जनाः क्लान्ताः दुर्बलाः विषण्णाः च, महान् मार्गः अपि न भीरुभिः आपूरितः। सः सर्वं नगरम् निरीक्ष्य, केवलं रामम् चिन्तयन्, दुःखितः, रविरिव मेघं प्रविशन्, स्वं गृहम् प्रविवेश। राम-वैदेही-लक्ष्मण-विहीनं तद् गृहम्, गरुडेन नागः हृतः इव, महाह्रदः शान्तः इव अभवत्। तदा भूमिपतिः, शोकवेगेन कण्ठं बाध्यमानः, मृदुं मन्दं दुःखार्तं च वाक्यम् उवाच। "शिघ्रं माम् कौसल्यायाः गृहम् नयत, सा रामस्य माता; अन्यत्र मम हृदयस्य शान्तिः नास्ति।" एवं राज्ञः वचनं श्रुत्वा, द्वारपालाः तम् कौसल्यायाः गृहम् नीत्वा, सन्मानपूर्वकं तत्र स्थापयामासुः। सः कौसल्यागृहम् प्रविश्य, शय्यायाम् शयानः अपि, चित्ते शान्तिम् न प्राप। सः राजा, स्वपुत्राभ्यां स्नुषया च वियुक्तं तद् गृहम्, चन्द्ररहितं नभः इव, अपश्यत्। तद् दृष्ट्वा, स महाबलः राजा, बाहुं प्रसार्य, उच्छैः रुदन्, "हे राम, किमर्थं त्वया वयं परित्यक्ताः?" इति अब्रवीत्। "ये महात्मानः पुनः रामस्य आगमनं द्रक्ष्यन्ति, तान् पुनः आलिङ्गयिष्यन्ति, ते धन्याः।" इति सः पुनः स्मरन्। तदा, रात्रिः आत्मनः नाशनिशा इव, समुपस्थिते, मध्यरात्रे दशरथः कौसल्यां प्रति इदं वचनम् उवाच। "त्वं मम दृश्यसे न, कौसल्ये; कराभ्यां माम् स्पृश; मम दृष्टिः रामम् अनुसरति, न च प्रत्यागच्छति।" सः राजा, रामम् एव चिन्तयन्, शय्यायाम् शयानम् दृष्ट्वा, सा रानी, शोकसन्तप्तया, तस्य समीपे उपविश्य, दीर्घं निश्वस्य, दीनं विलपन्ती अभवत्। इति श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे त्रयश्चत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। ततः शय्यायाम् दुःखेन क्षीणम् अधिराजानम् दृष्ट्वा, सुतशोकात् संतप्तया कौसल्या, भूमिपतिम् इदं वचनम् उवाच। "नृसिंह, सा कैकेयी, रामे विषम् उत्सृज्य, मुञ्चिता त्वचा सर्पवत्, विकृता नगरम् विचरिष्यति।" "सा दुष्टा, स्वार्थपरायणा, रामम् निर्वास्य, इच्छितम् प्राप्तवती, पुनः माम् गृहस्थे कालसर्पवत् भीषयिष्यति।" "अद्य रामः नगरस्य गृहेभ्यः गृहेषु भिक्षां याचिष्यते; त्वं अपि तस्य इच्छया, मम अपि पुत्रम् दासत्वे दास्यसि।" "यथा यज्ञे यजमानः राक्षसेभ्यः हविर्दत्त्वा त्यजति, तथा कैकेयीया इच्छया, सः रामः पदात् पतितः।" "सः वीरः, विशालबाहुः, धनुर्धरः, भुजगपतिगमनेन युक्तः, सः एव सीतया सह लक्ष्मणेन च वनं प्रविश्यति।" "ये दुःखं न जानन्ति, ते त्वया कैकेयीया च अनुमतौ वनं प्रस्थिताः, तेषां तत्र किम् भविष्यति?" "धनविहीनाः, तरुणाः, फलसमये निर्वासिताः, ते दरिद्राः कथम् फलं मूलं च आश्रित्य जीविष्यन्ति?" "यदि इदानीं मम दुःखस्य अन्तः स्यात्, यदा अहम् अत्र एव रामं सीतया लक्ष्मणेन च सह पश्येयम्।" "यदा अयोध्या, तौ वीरौ पुनरागतौ इति श्रुत्वा, हृष्टा, पताकाभिः शोभिता भविष्यति?" "यदा तौ पुरुषव्याघ्रौ वनात् पुनरागतौ दृष्ट्वा, नगरं हृष्टं भविष्यति, पूर्णचन्द्रे समुद्र इव?" "यदा महाबाहुः वीरः, मम पुत्रः, सीतां पुरतः स्थापयित्वा, रथेन अयोध्याम् प्रविशेत्, वृषभः वत्साभिः सह प्रविशन्निव?" इति स्नेहपूर्णया कौसल्यया, शोकसन्तप्तया, दुःखिते दशरथे च, तत्रैव सः वार्तालापः अभवत्।