स्नेहपूर्वकं, धर्मनिष्ठया, रामस्य वनगमनस्य दुःखमयः प्रसङ्गः इदं प्रकारेण घटितः। रामः, कैकेयीं दुष्टनिश्चयां दृष्ट्वा, विषण्णः स्वजनः इव, उवाच— "कैकेयी, मा स्पृश मम शरीरम्। अहं त्वां न पश्यामि, न पत्नीत्वेन, न बान्धव्या इव। ये त्वयि आश्रिता जीवन्ति, अहं तेषां न, न ते मम; त्वं केवलं स्वार्थे प्रवृत्ता, धर्मं परित्यज्य, तव संन्यासं करोमि। यानि यानि व्रतानि मया सह त्वया कृतानि, यं यं अग्निं प्रदक्षिणं कृतवान्, सर्वं तव त्यजामि, अस्मिन् लोके परत्र च। यदि भरतः अयम् अक्षयम् राज्यं लब्ध्वा, पितुः कृते किञ्चिद् दद्यात्, तद् दानं मम मा आगच्छेत्।" ततः, रजसा आवृतं पतितं राजानं उत्थाप्य, शोकविह्वला कौसल्या निवर्तिता। राजा धर्मात्मा, पुत्रं राघवं चिन्तयन्, ब्रह्मघ्नः कामेन वा, अग्निं हस्तेन स्पृशन् इव, दुःखेन व्याकुलः अभवत्। पुनः पुनः रथमार्गे स्थितः, राजस्य रूपं क्षीणमिव, शशिनः प्रकाशः ग्रस्तः इव, दृष्ट्वा, सः दुःखेन पीडितः, प्रियं पुत्रं स्मरन्, नगरस्य सीमायां पुत्रः गतः इति ज्ञात्वा, उवाच— "यत्र यत्र उत्तमानां रथानां पथः दृश्यते, तत्र तत्र मम पुत्रस्य मार्गः अस्ति; परन्तु सः महात्मा न दृश्यते। सः, यः चन्दनगन्धयुक्तेषु शय्याः सुखेन शय्यान्, गुणवतीभिः स्त्रीभिः वीज्यमानः, उत्तमः मम पुत्रः, अद्य कस्यचित् वृक्षस्य अधः, काष्ठे वा शिलायां वा शयीत। सः भूम्याः उत्थाय, दीनः, रजसा आवृतः, दीर्घं श्वसन्, कमलवनात् निर्गतः गजपतिः इव, द्रष्टव्यः। वनवासिनः तं दीर्घबाहुं, जनाधिपं रामं, अनाथवत् गच्छन्तं पश्यन्ति। जनकस्य प्रियं कन्यां, सुखाभ्यासां, शूलपादपात् क्लान्तां, वनं गच्छन्तीम् पश्यन्ति। वनानां अज्ञा सा, मृगाणां गम्भीरं रोमाञ्चनं गर्जितं श्रुत्वा, भीतिं अनुभवति। कैकेयी, तुष्टा भव, विधवा जीव, राज्यं शासनं कुरु; पुरुषसिंहं विना, जीवितं न सहिष्ये।" एवं विलपन्, राजा, जनसमूहेन परिवृतः, दुःखानन्तरं स्नातः इव, स्वगृहं प्रविष्टः। नगरं च, प्राङ्गणानि गृहाणि रिक्तानि, विपणयः चतुर्भुजाः बन्दाः, जनाः श्रान्ताः, कृशाः, दुःखिताः, महापथाः अपि न भीरवः, दृष्ट्वा, समग्रं नगरं रामं चिन्तयन्, राजा, सूर्यः मेघे प्रविशन् इव, स्वगृहं प्रविष्टः। गृहं, राम-वैदेही-लक्ष्मण-रहितम्, गरुडेन नागः हृतः सरः इव, शान्तम् अभवत्। ततः, पृथिव्याः अधिपः, शोकग्रस्तः, स्वरं कण्ठगतम्, मन्दं, सौम्यं, दुःखितं वचनम् उवाच— "शीघ्रं मां कौसल्यागृहं नय, राममातरम्; अन्यत्र हृदयस्य शान्तिः न।" इत्युक्ते, द्वारपालाः तम् कौसल्यागृहं नेतुम् आरभन्त, सन्तोषेण तत्र स्थापयन्। परन्तु, प्रविश्य शय्यायाम् शयन्, राजस्य मनः अशान्तम् अभवत्। सः गृहं, राम-लक्ष्मण-वैदेही-रहितम्, चन्द्ररहितं गगनम् इव, दृष्ट्वा, वीरः राजा बाहुं उत्तोल्य, उच्चैः रुदन्, "राम, किम् नः त्यक्तवान्?" इति चक्रे। ये महात्मानः रामागमनं द्रक्ष्यन्ति, तान् धन्याः मन्यते। रात्रिः अपि, आत्मनः विनाशरात्रिः इव, मध्यरात्रे दशरथः कौसल्याम् उवाच— "त्वां न पश्यामि, कौसल्ये, कृपया हस्तेन स्पृश; मम दृष्टिः रामं अनुसरति, न प्रत्यागच्छति।" राजा शय्यायां रामं चिन्तयन्, दृष्ट्वा, रानी तस्य समीपे उपविश्य, शोकविह्वला, दीर्घं श्वसन्, दुःखेन विलपन्ती। इदं अयोध्याकाण्डस्य त्रयस्त्रिंशत्तमः सर्गः श्रीवाल्मीकि-रामायणे आरभ्यते। ततः, शोकात् शय्यायां क्षीणं राजानं दृष्ट्वा, कौसल्या, पुत्रशोकात् संतप्तम्, पृथिव्याः नृपं उवाच— "नृसिंह, कैकेयी, रामे विषं निष्क्रान्तम्, सर्पः स्वत्वं त्यक्त्वा यथा, विचरिष्यति। रामं निष्क्राव्य, स्वार्थं लब्ध्वा, सा दुष्टा, पुनः मां गृहस्थे विषसर्पः इव, त्रासयिष्यति। नगरमध्ये रामः गृहे गृहे अन्नं याचिष्यति; त्वं, तस्य इच्छया, मम पुत्रम् दासं कर्तुम् इच्छसि। रामं कैकेयीया यथा इच्छितम्, अग्निहोत्रे राक्षसाय बलिं यथा, त्यक्तम्। सः वीरः, दीर्घबाहुः, धनुर्धरः, नागराजस्य गमनं यथा, पत्नीं लक्ष्मणं च सहितः वनं प्रविश्यति। ये दुःखं न जानन्ति, तव अनुमत्याः कैकेयीया प्रेरितः, वनं त्यक्ताः, तेषां तत्र किं भविष्यति? धनं विना, तरुणाः, फलसमये निष्क्रान्ताः, फलमूलैः कथं जीविष्यन्ति? यदि दुःखस्य अन्तः इदानीं स्यात्, यत्र रामः, पत्नीं भ्रातृं च सहितः, अत्र द्रष्टुं शक्येत्।" एवं शोकविह्वला कौसल्या, दशरथं सान्त्वयन्ती, पुत्रशोकस्य दुःखं प्रकटयन्ती, धर्मनिष्ठं वृत्तान्तं प्रकटयन्ती, रामस्य वनगमनस्य दुःखमयं प्रसङ्गं सम्यक् अवर्णयत्।