राजा धर्मबुद्धिसंयुक्तः, विनयसमन्वितः, दुःखितेन्द्रियः, कैकेयीं दृष्ट्वा तां सम्बोधयन् इदं वचनम् उवाच—"कैकेयि, मा मम शरीरे स्पृश; त्वं पापनिश्चया, न त्वां पत्नीत्वेन न बन्ध्वित्यपि द्रष्टुमिच्छामि। ये त्वयि आश्रिता वसन्ति, न ते मम, न चाहं तेषां; स्वार्थपरायणा धर्मं परित्यज्य त्वं, त्वां परित्यजामि। यानि यानि व्रतानि मया सह कृतानि, यं यं वह्निं प्रदक्षिणीकृतवान्, सर्वस्मात् त्वां अस्मिन्लोके परत्र च विमोचयामि। यदि भरतः अयं अविनाश्यं राज्यं प्राप्य पित्रर्थं किञ्चिद् दद्यात्, तत् दानं मम मा भूयात्।" एवमुक्त्वा, धरणीपतिं धूलिधूसरितं पतितं समुत्थाप्य, कौसल्या महाराज्ञी शोकेन दग्धा निवर्तिता। स धर्मात्मा राजा, ब्रह्मघ्नवत्, अग्निस्पर्शिनिव, राघवस्य चिन्तया संतप्तः। पुनः पुनः रथमर्गे निषण्णः, पृष्ठतः पश्यन्, चन्द्रस्येव ग्रसेन दीप्तिम् हृतां, तस्य रूपं ह्रसितमिव बभूव। शोकाभिभूतः स राजा प्रियं पुत्रं स्मरन् विलपन्, पुत्रस्य नगरान्तं प्राप्तं श्रुत्वा, भाषितवान्—"यस्य मे पुत्रस्य रथश्रेष्ठानां पदानि पन्थाने दृश्यन्ते, स तु महात्मा न दृश्यते। यो मम सुतः चन्दनगन्धिसुखशय्यायां सुरूपाभिः स्त्रीभिः सेव्यमानः शयानः, स अद्य कुतश्चित् वृक्षच्छाये शय्यां काष्ठे वापि शिलायां वा करोति। स भूमौ पतितः, धूलिधूसरितः, दीर्घमुष्णं श्वसन्, कमलिनीं विहायोद्भूतः गजेन्द्र इव, उत्थास्यति। नूनं तं दीर्घबाहुं जनाध्यक्षं रामं, निर्जनवेषं गच्छन्तं, वनवासिनः पश्यन्ति। सा जनकात्मजा प्रियदर्शना, सुखभोग्या, अद्य कंटकेषु क्लान्ता, वनं यास्यति। वनानभिज्ञा सा, नूनं वन्यजन्तूनां भीषणं रोमहरणं निनादं श्रुत्वा भीतिम् अनुभविष्यति। तृप्यस्व कैकेयि, विधवा भूत्वा राज्यं कुरु; यः पुरुषसिंहः विना मम जीवितं न शक्यं धारयितुम्।" एवं विलपन् राजा, बहुजनसमावृतः, शोकार्तः, शोकानन्तरं स्नात इव, स्वं शुभगृहं प्रविवेश। स नगरीं ददर्श, यस्याः प्राकारगृहाणि रिक्तानि, विपणयः च चत्वराणि च संवलितानि, जनाः क्लान्ताः शिथिलाः दुःखिताश्च, राजमार्गाश्च न सञ्जनाः। सर्वां नगरीं दृष्ट्वा, राममेव चिन्तयन्, राजा गृहं प्रविवेश, शोकाकुलः, मेघमिव सूर्यः। या सा रामवैकुण्ठा वैदेह्यलक्ष्मणविहीना गृहं, सा महाह्रद इव, यस्य अहिः गरुडेन नीतः। ततः पृथिवीपतिः, कम्पितकण्ठः, श्लक्ष्णं मन्दं दुःखार्तं वचनम् उवाच—"शिघ्रं मां कौसल्यागृहं नयत, या रामस्य माता; अन्यत्र मम मनः न विश्राम्यति।" इत्युक्ते, द्वारपालाः तम् आदाय कौसल्यायाः गृहम् आनयन्, सादरं तत्र स्थापयामासुः। स तु प्रविश्य कौसल्यागृहं, शय्यायां शयानः, मनसा न विश्राम्यति। स राजा तं गृहम् अदृष्ट्वा पुत्रौ च स्नुषां च, शशिनं विना नभः इव, अपश्यत्। तद् दृष्ट्वा, बलवान् राजा हस्तम् उत्तोल्य, उच्चैः क्रन्दन्, "हे राम, किं नः परित्यक्तवान्?" इति शब्दम् अकरोत्। य एव पुरुषश्रेष्ठाः ये रामस्य पुनरागमनं द्रक्ष्यन्ति, तं च समालिङ्ग्य सुखम् अनुभविष्यन्ति, ते धन्याः। एवं रात्रौ, आत्मनः विनाशनिशायामिव, मध्यरात्रे दशरथः कौसल्यां प्रति इदं वचनम् उवाच—"त्वां न पश्यामि कौसल्ये; करस्पर्शं मम कुरु; मम दृष्टिः रामानुगता, न निवर्तते।" राजा तं तथा शयानं राममेव चिन्तयन्तं दृष्ट्वा, सा महाराज्ञी तस्य समीपे उपविष्टा, शोकेन संतप्ता, दीर्घं श्वसन्ती, सुदुःखिता च विललाप। इति श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः प्रारभते। ततः शोकाभिभूतं शय्यायां शयानं राजानं दृष्ट्वा, कौसल्या पुत्रशोकात् संतप्तात्मा, पृथिवीपतिं इदं वचनम् उवाच—"नरशार्दूल, या सा कैकेयी रामे विषं विसृज्य, स्वेच्छया विचरिष्यति, सर्पीव चर्म त्यक्त्वा। सा दुष्टा, रामं निर्वास्य, कामं प्राप्य, पुनः मां गृहसर्पवत् विषदंकरिष्यति। अधुना, अस्मिन् नगरे, रामः गृहे गृहे भिक्षां याचिष्यति; त्वं च, तस्यैच्छया, मम पुत्रं दासं दास्यसि। कैकेय्याः इच्छया, यथेष्टं, रामः पदच्युतः, होतृणा रक्षसां हविर्दत्तमिव, त्यक्तः। स वीरः, विशालबाहुः, धनुर्धरः, भुजगपतिगमनेन, रामः, भार्यया लक्ष्मणेन च सह, वनं प्रविश्यति। ये कदापि दुःखं न ज्ञातवन्तः, तव अनुमत्याः कैकेय्याः प्रेरणया, वने त्यक्ताः, तेषां तत्र का गतिः? धनहीनाः, तरुणाः, फलसमये निर्वासिताः, ते दीनाः कथं फलं मूलं चाश्रित्य जीविष्यन्ति?